शिक्षामा नवीन दृष्टिकोण र क्रान्तिको आवश्यकता

‘क्रान्ति’ शब्द सुन्नेबित्तिकै हाम्रो मानसपटलमा सडक आन्दोलन, नाराबाजी र सत्ता परिवर्तनको तस्बिर आउँछ। तर वास्तविक क्रान्ति त्यो होइन। वास्तविक क्रान्ति भनेको मानिसको सोच, संरचना र व्यवहारमै आउने आमूल परिवर्तन हाे ।

• चेत बहादुर लामा, संयोजक, नेपाल शिक्षक संगठन, काभ्रेपलान्चोक

“एउटा राष्ट्रलाई नष्ट गर्न परमाणु बम चाहिँदैन,शिक्षाको स्तर घटाइदिए पुग्छ।”- नेल्सन मण्डेला ।

‘क्रान्ति’ शब्द सुन्नेबित्तिकै हाम्रो मानसपटलमा सडक आन्दोलन, नाराबाजी र सत्ता परिवर्तनको तस्बिर आउँछ। तर वास्तविक क्रान्ति त्यो होइन। वास्तविक क्रान्ति भनेको मानिसको सोच, संरचना र व्यवहारमै आउने आमूल परिवर्तन हो, जुन मनका गहिराइबाट शुरू भई समाजको जरासम्म पुग्छ। महान् क्रान्तिकारी चे ग्वेभाराका शब्दमा : “क्रान्ति प्रेमको उच्चतम् भावनाद्वारा निर्देशित मानवीय मुक्ति र न्यायको प्रक्रिया हो,जहाँ मानिस आफैं परिवर्तनको माध्यम बन्छ।” आजको २१औं शताब्दीमा त्यो परिवर्तनको सबैभन्दा धारिलो हतियार भनेकै शिक्षा हो।

१. मार्क्सवाद र शैक्षिक दर्शन:

कार्ल मार्क्सले भनेका थिए-“दार्शनिकहरूले संसारलाई विभिन्न तरिकाले व्याख्या मात्र गरे, तर असली काम भनेको यसलाई परिवर्तन गर्नु हो।” यही दर्शन शिक्षामा पनि लागू हुन्छ।

मार्क्सवादी चिन्तनअनुसार शिक्षा कहिल्यै तटस्थ हुँदैन,यो या त शोषणलाई निरन्तरता दिने माध्यम बन्छ, या त्यसको अन्त्य गर्ने हतियार। पूँजीवादी शिक्षाले विद्यार्थीलाई ‘बजारु वस्तु’ बनाउँछ। प्रतिस्पर्धा, नाफा र व्यक्तिगत सफलताको अन्धो दौडमा धकेल्छ। यसले प्रश्न गर्ने नागरिक होइन, व्यवस्थाको आज्ञाकारी सेवक उत्पादन गर्छ। अंक र प्रमाणपत्रको पछि दौडिने यो शिक्षाले बच्चाको जिज्ञासा मार्छ, सिर्जनशीलता कुल्चिन्छ।

यसको विपरीत, समाजवादी शिक्षा सामाजिक न्याय, सामूहिकता र श्रमसँगको गहिरो सम्बन्धमा आधारित छ। प्रसिद्ध शिक्षाशास्त्री पाउलो फ्रेरेले आफ्नो कृति ‘Pedagogy of the Oppressed’ मा भने झैं “शिक्षा ‘बैंकिङ प्रणाली’ (विद्यार्थीको दिमागमा ज्ञान थुपार्ने) हुनु हुँदैन, बरु यो संवादमूलक र चेतना जगाउने प्रक्रिया हुनुपर्छ।” जब शिक्षाले हातमा सीप र दिमागमा विवेक भर्दैन, तबसम्म त्यो संस्था प्रमाणपत्र वितरण गर्ने कारखाना मात्र हो,चेतनाको पाठशाला होइन।

२. नेपालको नियति : संविधानको सपना र यथार्थको पीडा

नेपालको संविधान २०७२ ले धारा ३१ अनुसार शिक्षालाई मौलिक हकका रूपमा सुनिश्चित गर्दै ‘समाजवाद उन्मुख’ राज्यको परिकल्पना गरेको छ। यो सुन्दा गर्वलाग्दो छ। तर व्यवहारको ऐना निकै धमिलो छ।

एकातिर सुविधासम्पन्न निजी विद्यालयहरू छन् जहाँ शिक्षा महँगो विलासी वस्तु बनेको छ; अर्कोतिर स्रोतसाधनविहीन सरकारी विद्यालयहरू छन् जहाँ गरिबका सन्तानको भविष्य अलमलिएको छ। शिक्षा मन्त्रालयकै तथ्याङ्क अनुसार नेपालमा ३५ प्रतिशत भन्दा बढी विद्यार्थी माध्यमिक तहमै पढाइ छाड्छन्। संविधानमा लेखिएको ‘निःशुल्क शिक्षा’ र व्यवहारमा देखिएको चरम व्यापारीकरणबीचको यो खाडल नेपाली शिक्षाको सबैभन्दा गहिरो घाउ हो।

UNESCO को प्रतिवेदन अनुसार गुणस्तरीय शिक्षामा लगानी गर्दा प्रत्येक एक डलरको बदलामा समाजलाई दश डलर बराबरको प्रतिफल मिल्छ। तर नेपाल सरकारको कुल बजेटमा शिक्षाको हिस्सा अझै निराशाजनक रूपमा न्यून छ। डिजिटल युगमा विश्व तीव्र गतिमा परिवर्तन भइरहँदा पनि नेपाली विद्यार्थीहरू पुराना रटन्ते पाठ्यक्रम र बेरोजगार उत्पादन गर्ने संरचनामा अझै अल्झिएका छन्। शिक्षक व्यवस्थापनमा अव्यवस्था, बजेटको सीमितता र कार्यान्वयनको खोक्रोपन यी तीन समस्याले सुधारको गति रोकिरहेका छन्।

३. शैक्षिक क्रान्तिको नवीन सोच : तीन आधारस्तम्भ

अबको शैक्षिक क्रान्ति भवन भत्काउने होइन सोच परिवर्तन गर्ने प्रक्रिया हो। नवीन शैक्षिक दृष्टिकोणका तीन ठोस आधार हुनुपर्छ :

क) सिक्नका लागि सिक्ने (Learning to Learn)

विद्यार्थीलाई उत्तर दिने यन्त्र होइन, प्रश्न गर्न सक्ने, विश्लेषण गर्न सक्ने र सिर्जनशील बन्न सक्ने तार्किक नागरिक बनाउनुपर्छ। फिनल्याण्डको शिक्षा प्रणाली जुन विश्वको सर्वोत्कृष्ट मानिन्छ,यही सिद्धान्तमा आधारित छ। त्यहाँ परीक्षाभन्दा जिज्ञासा र सहकार्यलाई महत्त्व दिइन्छ। जिज्ञासा नै सिकाइको सबैभन्दा ठूलो इन्धन हो।

ख) प्रविधि र श्रमको संयोजन:

स्थानीय सीप र विश्वव्यापी ज्ञानलाई एकसाथ जोड्दै प्रविधिलाई मानवीय संवेदनासँग एकीकृत गर्नुपर्छ। World Economic Forum को रिपोर्ट अनुसार २०३० सम्ममा ८५ मिलियन जागिर अटोमेसनले विस्थापित गर्नेछ तर साथसाथै ९७ मिलियन नयाँ अवसर पनि सिर्जना हुनेछन्। यो अवसर समात्न नेपाली युवालाई प्रविधिमैत्री र सिर्जनशील शिक्षा चाहिन्छ। आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्सको युगमा मानवीय सोच र संवेदना नै हाम्रो सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति हो।

ग) नैतिकता र चरित्र निर्माण:

केवल ‘करिअर’ बनाउने शिक्षा होइन, समाजप्रति उत्तरदायी, संवेदनशील र इमानदार मानिस बनाउने शिक्षा चाहिन्छ। महात्मा गान्धीले भने झैं “शिक्षाको उद्देश्य चरित्र निर्माण हो।” एउटा राम्रो मानिस बनाउन नसक्ने शिक्षा कहिल्यै उत्कृष्ट हुन सक्दैन।

४.निचोड:

अब शिक्षामा नीतिगत शल्यक्रिया नै चाहिन्छ ।

नेपालको शिक्षा प्रणालीमा अब सानातिना सुधारले पुग्दैन। राज्यले शिक्षामा पर्याप्त लगानी गर्नुपर्छ, निजी क्षेत्रलाई नाफामुखीबाट सेवामुखी बनाउनुपर्छ। शिक्षकको व्यावसायिक विकास, सम्मान र उचित तलब सुनिश्चित गर्नुपर्छ। विद्यालय तहदेखि नै अनुसन्धान र नवप्रवर्तनलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।

तब उत्कृष्ट शिक्षा त्यो हो, जसले विद्यार्थीलाई जीवनका चुनौती सामना गर्न सक्षम बनाउँछ । जसले उनीहरूलाई समाजको उपभोक्ता होइन, निर्माता बनाउँछ। जब शिक्षाले व्यक्तिलाई आत्मनिर्भर र समाजलाई न्यायपूर्ण बनाउँछ, तब मात्र वास्तविक शैक्षिक क्रान्ति सफल भएको मानिनेछ।

शैक्षिक क्रान्ति विनाको राजनीतिक क्रान्ति सधैँ अधुरो रहन्छ। तसर्थ,कक्षाकोठालाई जिन्दगीसँग जोडौँ, विद्यार्थीको मनमा प्रश्नको ज्वाला बाल्ने शिक्षा दिऔँ ।

बालबालिकाको भविष्य उज्यालो बनाउन आजैबाट शिक्षाको बाटो बदलौँ ! अस्तु ।

सन्दर्भ सामग्री :

१.नेपालको संविधान २०७२ ।

२. UNESCO Education Report 2023,

३.World Economic Forum Future of Jobs Report 2023,

४. Paulo Freire “Pedagogy of the Oppressed”,

५.Karl Marx,Thesis on Feuerbach