सुनापति ह्युल्सा: तामाङ पुर्खाहरूको सुनौलो बस्ती र ऐतिहासिक चिनारी

चेत बल दोङ तामाङ, डहु (रामेछाप)

​१. बिषय प्रबेश :

तामाङ सभ्यताको केन्द्रबिन्दु सुनापति ह्युल्सा:

​नेपालको मध्यपहाडी भूभाग, विशेषगरी बागमती प्रदेशको पूर्वी सिमानामा अवस्थित सुनापति गाउँपालिका केवल एक प्रशासनिक विभाजन मात्र नभई, यो तामाङ सभ्यताको ऐतिहासिक, सांस्कृतिक र भाषिक सम्पदाको एक जीवन्त केन्द्र हो। प्राचीनकालदेखि नै हिमाली भूभागमा जरा गाडेर बसेको तामाङ समुदायले आफ्नै विशिष्ट भाषा, संस्कृति, धर्म र जीवनशैलीका माध्यमबाट यस माटोमा अमिट छाप छोडेको छ। तिब्बती-बर्मेली भाषा परिवारसँग सम्बन्धित यो आदिम र गौरवशाली समुदाय नेपालका हिमालदेखि पहाडसम्मको मौलिक बासिन्दा (Indigenous People) हो, जसको इतिहास सहस्राब्दी पुरानो छ।

​सुनापति डाँडाबाट नामाकरण गरिएको यो क्षेत्र आज तामाङ सभ्यताको एक खुल्ला संग्रहालय (Living Museum) सरह छ। जहाँ प्रत्येक बस्ती, प्रत्येक नाम, र प्रत्येक चट्टानले पुर्ख्यौली इतिहासको गौरवशाली गाथा बोलिरहेको छ। रामेछाप जिल्लाको पश्चिमी भेगमा अवस्थित यस गाउँपालिकाभित्रका बेथान, डहु, भल्वाडी र भ्वाँसा जस्ता प्रमुख बस्तीहरू तामाङहरूको मौलिक जीवनशैली, भाषिक सम्पदा, र किपट भूमिको संघर्षको कथा बोकेका जीवित दस्तावेज हुन्। सुनापतिको भूबनोट, सांस्कृतिक चालचलन र धार्मिक परम्पराहरूले तामाङ समुदायको गहन तिब्बती-मंगोलियन जरालाई पुष्टि गर्छ, जसले यस क्षेत्रलाई ताम्सालिङ सभ्यताको एउटा महत्त्वपूर्ण कडीका रूपमा स्थापित गर्छ।

​भौगोलिक रूपमा उच्च भूभागमा रहेको सुनापतिले युगौंदेखि प्राकृतिक प्रकोप र राज्यशक्तिको दमनकारी नीतिको सामना गर्दै आफ्नो पहिचानलाई जोगाइराखेको छ। यहाँको जीवनशैली, जुन प्रकृति र आध्यात्मिकतासँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ, यसले तामाङहरूको सहिष्णुता र सांस्कृतिक निरन्तरताको अद्भुत उदाहरण प्रस्तुत गर्छ। सुनापति गाउँपालिकाको माटोमा भेटिने प्रत्येक नाम र प्रत्येक अवशेषले यस क्षेत्रका तामाङ पुर्खाहरूको सुनौलो बस्तीको कथालाई अझै ओजिलो बनाएको छ।

​२. ‘सुनापति’को नामगत विरासत र भाषिक विश्लेषण:

​‘सुनापति’ शब्दको व्युत्पत्ति र अर्थ बुझ्नु यस क्षेत्रको ऐतिहासिक गौरवलाई बुझ्नु हो। विभिन्न भाषा र अर्थहरूमा यसको व्याख्या गरिए पनि यसको ऐतिहासिक सार एकैछ -सम्पन्नता, स्वामित्व र आध्यात्मिक धनको प्रतीक। यो नाम केवल एउटा शब्द नभई, तामाङ सभ्यताको आर्थिक र धार्मिक अवस्थाको प्रतिबिम्ब हो।

​क. नेपाली र सांस्कृतिक व्याख्या:

​नेपाली सन्दर्भमा ‘सुनापति’ शब्दलाई दुई प्रमुख अर्थमा विश्लेषण गर्न सकिन्छ। पहिलो: ‘सून’ (खाली/सुनसान) र ‘पति’ (स्वामी वा स्थान) को संयोजन, जसले एकान्त र त्यस भूभागमाथिको स्वामित्व दुवैलाई जनाउँछ। यसले प्राचीनकालमा यो क्षेत्र एकान्त र पवित्र स्थल रहेको सङ्केत गर्छ। दोस्रो र बढी प्रचलित अर्थमा: ‘सुन’ (धन) र ‘पति’ (स्वामी) मिलेर ‘सुनको राजा’ वा ‘धनका स्वामी’ भन्ने अर्थ दिन्छ। यस अर्थले क्षेत्रको गौरव, शक्ति र पुर्ख्यौली सम्पन्नतालाई प्रतिबिम्बित गर्छ, जसले यहाँका पुर्खाहरूको उच्च सामाजिक हैसियतलाई पनि जनाउँछ।

​ख. तामाङ (ताम्सालिङ) भाषिक विश्लेषण:

​स्थानीयबासी एकजना लामा डेबनेदुङ थरको अनुसार “सोमबत्ती”बाट शब्द अपभ्रंस भई “सुनापति” भएको भन्ने भनाई रहेको पाइन्छ । एउटा बाटो डहु-भल्वाडी बाट बेथानको उकालो हुँदै सुनापति जाने, दोस्रो बाटो लोप्राङ,नागसिबा हुँदै सुनापति पुग्ने र तेस्रो बाटो डोग्मा हुँदै सुनापति पुग्ने बाटो भएर तीन,तामाङ भाषामा तीन लाई “सोम” र तीन तिरबाट तामाङ भक्तजनहरु आई तीन वटा चैत्य वा “माने”मा बत्ती बाल्ने हुँदा सोम बत्ती भनेको र कालान्तरमा सुनापत्ती नाम रहन गयो भन्ने भनाइ रहेको छ ।  त्यसै गरी  तामाङ भाषा (ताम्सालिङ) मा ‘सुनापति’ शब्द ‘सोन’ (सुन/पवित्र) र ‘फु’ वा ‘फो’ (पुरुष/स्वामी) बाट बनेको हुनसक्छ। यसले ‘सुनधारी व्यक्ति’ वा ‘सुनको स्वामी’ भन्ने अर्थ दिन्छ। तामाङ परम्परामा ‘सुन’ लाई भौतिक धनका साथै आध्यात्मिक पवित्रता र अमूल्य सम्पदाको प्रतीक मानिन्छ। यस अर्थले तामाङहरूको आर्थिक र सांस्कृतिक समृद्धिलाई सूचित गर्दै उनीहरूको सम्पदामाथिको स्वामित्वलाई वैधानिकता दिन्छ।

​ग. तिब्बती (भोट बर्मेली) भाषिक साम्यता:

​तिब्बती भाषामा यसको समानार्थी ‘gser’ (གསེར – सुन/पवित्रता) र ‘gser dbang’ (གསེར་དབང – सुनको राजा/धनका स्वामी) हुन सक्छ। यसबाट सुनापति क्षेत्र तिब्बती-तामाङ सांस्कृतिक मूलसँग गहिरो सम्बन्ध भएको देखिन्छ। तामाङहरूलाई तिब्बतको मङ्गोलियन (Mongolian) मूलसँग जोड्ने भाषिक र वंशावली प्रमाणहरूले यो साम्यता थप बलियो बन्छ।

​यी भाषिक साम्यताहरूले तामाङहरूको तिब्बती-मंगोलियन जड र ताम्सालिङ सभ्यताको साझा उत्पत्तिलाई वैज्ञानिक रूपमा प्रमाणित गर्छन्। सुनापति नाम आफैँमा तामाङ पुर्खाहरूको आध्यात्मिक र भौतिक सम्पन्नताको कथा बोकेको एक ऐतिहासिक दस्तावेज हो।

​३. ऐतिहासिक बस्तीहरूको भाषिक चिनारी र वंशावली सन्दर्भ:

​सुनापतिको प्रत्येक बस्तीको नाम आफैंमा एउटा अलग्गै कथा हो- भूगोल, भाषा, र वंशावली सँगै मिसिएको एक मौलिक चिनारी। यी नामहरूको गहिरो अध्ययनले तामाङ समुदायको बसोबासको ढाँचा र उनीहरूका पुर्खाहरूको कीर्तिलाई उजागर गर्छ।

स्थान, नेपाली अर्थ: तामाङ/ठेट तामाङ अर्थ तिब्बतीयन अर्थ: वंशावली सन्दर्भ (तामाङ हेरिटेज)

बेथान विश्रामस्थल, बस्तीको स्थान: ‘बेथा-न’ (भिर नजिक), ‘बे’ (मूल), ‘थान’ (ठाउँ) → मूल बस्ती ‘Thang’ (ཐང) – मैदान/खुला ठाउँ तामाङहरूको पुरानो मूल बस्ती र सभास्थल,

डहु डाँडाको टुप्पो, खोँच ‘डा-हु’ (पानीको स्रोत), ‘Dha’ (माथिल्लो भाग), ‘Hu’ (घर) → उचाइमा घर ‘Lha-khug’ (ལྷ་ཁུག) – देवस्थान/पवित्र खोँच,’पीपलको रुख’पर्शुराम म्हेमेको बसोबास स्थल/पौराणिक ठाउँ

भल्वाडी भिरको बगैंचा, ढुङ्गे धारा ‘भाल-वा-डी’, ‘बल-वथी’ (तामाङ, बल थरका म्हेम्हेले बनाएको ढुङ्गे धारा) ‘Phul-thang’ (ཕུལ་ཐང་) – फूलको मैदान/चढाउने ठाउँ लक्ष्मण (बल) म्हेमेको बनाएको ढुङ्गे धाराबाट नाम राखेको ।

भ्वाँसा घुमाउरो डाँडा, रसोईघर ‘भ्वा-सा’ (घरको ठाउँ), ‘Bwan’ (घर/गाउँ) ‘Pang-sa’ (བང་ས) -बसोबास स्थान/खुला चउर भान शाही (बल) म्हेमेको किपट भूमि ‘भानशाही सा’ बाट अपभ्रंश ।

यी नामहरू केवल भौगोलिक संकेत नभई, तामाङ र तिब्बतीयन सभ्यताको साझा सांस्कृतिक क्षेत्र र भाषिक अन्तर्सम्बन्धका ऐतिहासिक प्रमाण हुन्। ‘बेथान’ को अर्थ ‘मूल बस्ती’ हुनुले यो क्षेत्र तामाङहरूको प्रारम्भिक बसोबास र फैलावटको बिन्दु रहेको देखाउँछ। त्यसैगरी, ‘बल’ उपनाम बोकेका म्हेमेहरू (पुर्खाहरू) को नामबाट बस्तीको नामकरण हुनुले वंशावली र भू-स्वामित्वको ऐतिहासिक सम्बन्धलाई प्रगाढ रूपमा पुष्टि गर्छ। यो नामकरण प्रणालीले तामाङहरूको पितृसत्तात्मक र वंशावलीमा आधारित सामाजिक संरचनालाई पनि स्पष्ट पार्छ।

​४. प्राचीनताको प्रमाण: शिलालेख, अवशेष र किपट भूमिको संघर्ष:

​सुनापति र यसका आसपासका बस्तीहरूमा पाइने शिलालेख, पुरातात्विक अवशेष, र मौखिक इतिहासहरूले तामाङहरूको हजारौँ वर्ष पुरानो बसोबास पुष्टि गर्छ। यी प्रमाणहरूले सुनापतिको इतिहास नेपालको समग्र प्राचीन इतिहाससँग कसरी जोडिएको छ भन्ने कुरालाई स्पष्ट पार्छ।

​क. बौद्ध-बोन परम्परा र पुरातात्विक अवशेष:

​बेथान र भल्वाडीमा भेटिएका प्राचीन ढुंगाका शिलामा तामाङ लिपिजस्तै अंकन, स्तुपा (Stupa), मणि चक्र (Mani Wheel) र बौद्ध प्रतीकहरू देखिन्छन्। यी अवशेषहरूले ईसापूर्व तेस्रो शताब्दीसम्म यस क्षेत्रमा बौद्ध-बोन परम्परा प्रभावशाली भएको जनाउँछन्। बोन धर्म तामाङहरूको मौलिक धर्म हो भने, बौद्ध धर्मसँगको सहअस्तित्वले यस क्षेत्रको धार्मिक सहिष्णुता र प्राचीनताको प्रमाण दिन्छ। डहु/तेमालमा भेटिएका ढुंगाका भाँडाकुँडा र पुराना प्रार्थना झण्डाहरूले यो क्षेत्र तिब्बती-नेपाली व्यापार मार्गको प्रमुख बिन्दु रहेको र धार्मिक आदानप्रदानको केन्द्र रहेको प्रमाणित गर्छ।

​ख. बसोबासको कालखण्ड र किरात/तामाङ सम्बन्ध:

​भाषिक र पुरातात्विक प्रमाणका आधारमा तामाङहरूको बसोबास कम्तीमा एक हजार वर्षभन्दा पुरानो देखिन्छ। केही मौखिक इतिहासले किरात राजा यलम्बरका सन्ततिहरू मध्यपहाडमा फैलिएपछि यी बस्तीहरू क्रमशः स्थायी बनेका हुन् भन्ने सङ्केत गर्छन्। यद्यपि, तामाङहरू किरात सभ्यताभन्दा फरक तिब्बती-गोलियन मूलका भए पनि, भौगोलिक सामिप्यताले प्राचीनकालमा सांस्कृतिक र सामाजिक घुलमिल भएको बुझ्न सकिन्छ।

​ग. किपट भूमिको संघर्ष र दमनको कथा:

​सुनापतिको इतिहास केवल शान्त बसोबासको कथा मात्र होइन, यो राज्य दमन र प्रतिरोधको जीवित स्मारक पनि हो। गोर्खाली एकीकरण (१८औँ शताब्दी) पछि तामाङहरूको पुर्ख्यौली किपट भूमि (सामुदायिक/पैतृक भूमि) जबर्जस्ती खोसियो। राणाकालमा तामाङ समुदायले ‘मासिनी मातवाली’ (दासत्वसरहको अवस्था) र ‘रकम’ (बाध्यकारी श्रम) जस्ता दमनकारी प्रणालीहरूको सामना गर्नुपर्‍यो। किपट भूमिको स्वामित्व खोसिएपछि तामाङ समुदाय आर्थिक रूपमा विपन्न भए पनि उनीहरूले आफ्नो सांस्कृतिक पहिचान र स्वायत्तताको लागि निरन्तर संघर्ष गरे। यस कालखण्डको दमन र प्रतिरोधको प्रतिध्वनि आज पनि उनीहरूको लोककथा, लोकगीत र सेलोमा सुनिन्छ, जसले सुनापतिका बस्तीहरूलाई दमन र प्रतिरोधको एक जीवित स्मारक बनाएका छन्।

​५. दोङ/बल वंशावली र सुनापतिसँगको अटूट ऐतिहासिक सम्बन्ध:

​तामाङ हेरिटेज अध्ययनअनुसार, दोङ थरको वंशावली सुनापतिसँग गहिरो सम्बन्ध राख्छ। यसले सुनापतिमा तामाङहरूको व्यवस्थित र लामो समयदेखिको बसोबासको ढाँचालाई पुष्टि गर्छ।

​क. वंशावलीको फैलावट:

​१६औँ पुस्ताका म्हेमे गवाइ दोर्जेका सन्तान ङीङ्पो ह्रिन्जेनलाई उनकी हजुरआमा छेवा लौज्योले रसुवाको लाच्याङमा युद्ध हुँदा तेमाल (काभ्रे) मा ल्याएकी थिइन्। यस वंशको विस्तार हुँदै २१औँ पुस्ताका ह्रिन्जेन दोर्जे म्हेमेका सन्तानहरू रामेछापको सुनापति क्षेत्रसम्म पुगेका देखिन्छ। यसरी, सुनापतिको तामाङ समुदायको जरो रसुवा, तेमालजस्ता तामाङ सभ्यताका अन्य केन्द्रहरूसँग जोडिएको छ, जसले ताम्सालिङ सभ्यताको एकीकृत फैलावटलाई प्रमाणित गर्छ।

​ख. मणिका म्हेमेका छोराहरू र बस्तीको सम्बन्ध:

​सुनापतिको बस्ती, नामहरू,ब्यक्ति र वंशसँग कसरी जोडिएका छन् भन्ने कुरा मणिका म्हेमेका छोराहरूको बस्ती सम्बन्धबाट स्पष्ट हुन्छ:

​भनशाही (बल) म्हेमे: भ्वँसा बस्ती। उहाँकै किपट भूमिको नामबाट ‘भ्वाँसा’ नाम रहन गएको।

​लक्ष्मण (बल) म्हेमे: भल्वाडी बस्ती। उहाँले बनाएको ढुङ्गे धारा (पानीको स्रोत) बाट ‘बलवती’ → ‘भल्वाडी’ नाम रहन गएको। पानीको स्रोत संरक्षण र बस्ती निर्माणमा पुर्खाको योगदान यसले देखाउँछ।

​पर्शुराम (बल) म्हेमे: पुरानटार/डहु। डहु क्षेत्रको पुरानो बस्ती र पौराणिक स्थलसँग जोडिएको।

​राम म्हेमे र धनपति म्हेमे: भ्वँसा वोथिला म्हे र भ्वँसा क्षेत्रमा पुरानो बसोबास स्थापित गरेको।

​यो वंशावलीले देखाउँछ कि सुनापतिको बस्ती नामहरू, व्यक्ति र वंशसँग प्रत्यक्ष जोडिएका छन्। यसले तामाङ बल (बल) थरको उत्पत्ति, बसोबास र सांस्कृतिक फैलावटलाई ऐतिहासिक रूपमा पुष्टि गर्दै, सुनापतिलाई दोङ/बल वंशावलीको एक महत्त्वपूर्ण आधारस्तम्भका रूपमा स्थापित गर्छ।

​६. सांस्कृतिक निरन्तरता र भविष्यको पहिचान:

​सुनापतिको इतिहास केवल विगतको स्मृति होइन, यो आज पनि बाँचिरहेको सांस्कृतिक ऊर्जा हो, जसले आधुनिक चुनौतीका बाबजुद आफ्नो मौलिकता जोगाएको छ।

​क. धार्मिक र सांस्कृतिक जीवन:

​यहाँका मानिसहरू आज पनि सेलो (मौलिक लोकगीत), तामाङ बौद्ध मन्त्र, बोन परम्परा र मौखिक इतिहासहरूलाई जीवनको अभिन्न हिस्सा बनाइरहेका छन्। सुनापति डाँडामा निर्माण गरिएको लहरे माने, स्तूप र धार्मिक संरचनाहरूले यस क्षेत्रलाई धार्मिक तथा पर्यटकीय दृष्टिले आकर्षक बनाएका छन्। लोप हुँदै गएको तामाङ लिपिको पुनरुत्थान गर्ने प्रयासहरूले पनि सांस्कृतिक निरन्तरतामा जोड दिएको छ।

​ख. प्राकृतिक र सामाजिक चुनौती:

​वि.सं. २०७२ सालको महाभूकम्पले यस क्षेत्रका सांस्कृतिक संरचना र भौतिक सम्पदामा ठूलो क्षति पुर्‍याए पनि समुदायले आफ्नो पहिचानलाई जोगाइराखेको छ। बसाइँसराइ र आधुनिक जीवनका चुनौतीहरूका बाबजुद तामाङ समुदायले आफ्नो पहिचान बचाइराखेका छन्। उनीहरूका लोकगीत, मौलिक पोशाक, र चालचलन (खाद्यशैली र संस्कार) अझै मौलिक र अक्षुण्ण छन्।

​ग. भविष्यको सम्भावना र संरक्षण:

​सुनापति क्षेत्रलाई तामाङ हेरिटेज ट्रेल (Tamang Heritage Trail) सँग जोडेर संरक्षण, अध्ययन र पर्यटनको दृष्टिले विकास गर्न सकिन्छ। यसले सांस्कृतिक पहिचानको पुस्तान्तरण र आर्थिक सशक्तीकरण दुबैमा योगदान पुर्‍याउनेछ। यहाँको मौलिक भाषा, धर्म र परम्परालाई शैक्षिक पाठ्यक्रम र पर्यटनको माध्यमबाट उजागर गर्न सकिएमा सुनापतिलाई राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान दिलाउन सकिन्छ।

​७. निष्कर्ष: सुनापति-ताम्सालिङ सभ्यताको उज्यालो प्रतीक:

​सुनापति गाउँपालिका केवल एक भौगोलिक क्षेत्र होइन; यो तामाङ पुर्खाहरूको गौरव, संघर्ष र ताम्सालिङ सभ्यताको सुनौलो साक्षी हो।

​बेथानका ढुंगाका शिला, भल्वाडीका धाराहरू, डहुका पुराना टारहरू, र भ्वाँसाका मौलिक घरहरूले एक साझा कथा सुनाउँछन्-पहिचान नखोसेको समुदायको कथा, जसले दमनका बाबजुद आफ्नो जरा जोगायो। तामाङ समुदायको बृहत् इतिहास बुझ्न सुनापति केवल एउटा भू-नाम होइन, यो ताम्सालिङ सभ्यताको सांस्कृतिक नक्सा हो।

​यस क्षेत्रको संरक्षण, अध्ययन र प्रचारले केवल तामाङ इतिहास मात्र होइन, नेपालको बहुलतावादी पहिचान र सांस्कृतिक विविधतालाई पनि बलियो बनाउँछ। सुनापतिका बस्तीहरूले हामीलाई स्मरण गराउँछन् कि हाम्रो राष्ट्रको वास्तविक सम्पदा यहाँको माटोमा गहिरिएका मौलिक सभ्यताहरू हुन्।

​सुनापतिको पहाडहरूमा आज पनि पुर्ख्यौली स्वर गुञ्जिरहेका छन्-

​“हामी हौं यो माटोका सुनका सन्तान,

सुनापति हाम्रो गौरव, हाम्रो पहिचान।”

​८. सन्दर्भ सामाग्री (Reference Materials):

​क. तामाङ हेरिटेज अध्ययन केन्द्रका प्रकाशनहरू।

​ख. स्थानीय संस्कृति तथा मौखिक इतिहास (Field Notes)।

​ग. नेपालको जातीय इतिहास सम्बन्धी ऐतिहासिक दस्तावेजहरू।

घ.​ नेपालको किपट प्रणाली सम्बन्धी ऐतिहासिक अभिलेखहरु ।

तामाङ संस्कृतिमा यो वाक्यांशको विशेष धार्मिक/आध्यात्मिक अर्थ छ: ढोङ् म्हे भनेको “धर्मचक्र” वा “बौद्ध धर्मको चक्र” लाई जनाउँछ। यो तामाङहरूको मौलिक बौद्ध परम्परा (तामाङ बोन वा तामाङ घ्योइ) मा अत्यन्त पवित्र मानिन्छ र प्रायः मन्त्र, पूजा वा लामाहरूको अभिवादनमा प्रयोग हुन्छ।

उदाहरण: तामाङ लामाहरू एकअर्कालाई भेट्दा भन्छन् – ढोङ् म्हे की ! (धर्मचक्रकी !) अर्थात् “धर्मचक्रको जय होस्” वा “बुद्ध धर्मको विजय होस्”।

तिब्बती भाषामा:

तिब्बती भाषामा यही अर्थ व्यक्त गर्न “chos kyi ‘khor lo” (च्होइ क्यी खोरलो ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ།) भनिन्छ, जसको अर्थ “धर्मचक्र” नै हो।

तामाङ भाषाको ढोङ् म्हे र तिब्बतीको च्होइ क्यी खोरलो दुवैले एउटै कुरा जनाउँछन् – बौद्ध धर्मको प्रतीक धर्मचक्र (धर्मको पाङ्ग्रे चक्र)।

संक्षेपमा:

यो तामाङहरूको सबैभन्दा पवित्र अभिवादन र मन्त्रमध्ये एक हो।