-चेत बहादुर लामा, संयोजक, नेपाल शिक्षक संगठन जिल्ला समिति काभ्रेपलान्चोक।
ज्ञानको स्रोत अब कक्षाकोठामा मात्र सीमित छैन। डिजिटल दुनियाँले सूचना प्रत्येक व्यक्तिको हातहातमा पुर्याइसकेको यस युगमा शिक्षकको भूमिका अझ गहिरो र जिम्मेवार बनेको छ। आजको शिक्षकले केवल पाठ पढाउने होइन, विद्यार्थीलाई सोच्न, प्रश्न गर्न र बदलिँदो विश्वसँग जुध्न सक्षम बनाउने दायित्व निर्वाह गर्नुपर्छ।
आज सूचना र प्रविधिको तीव्र विकासले शिक्षणसिकाइको स्वरूप नै परिवर्तन गरिसकेको छ। गुगल र कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) ले ज्ञानको पहुँचलाई सर्वसुलभ बनाइदिएको अवस्थामा परम्परागत ‘चक र डस्टर’मा सीमित शिक्षकले अबको पुस्तालाई दिशा दिन सक्दैनन्। अब शिक्षक सूचनाको स्रोत मात्र होइन, सिकाइको सहजकर्ता, प्रेरणाको स्रोत र जीवन मार्गदर्शक बन्नुपर्छ। वास्तवमा, एउटा असल शिक्षकले कक्षाकोठाभित्रै राष्ट्रको भविष्य कोरिरहेको हुन्छ।
२१औँ शताब्दीको शिक्षकमा विषयवस्तुको ज्ञानसँगै बहुआयामिक सीप अनिवार्य हुन्छ। डिजिटल साक्षरता, समालोचनात्मक सोच (Critical Thinking), सिर्जनशीलता (Creativity), सहकार्य (Collaboration) र भावनात्मक बुद्धिमत्ता (Emotional Intelligence) जस्ता सीपहरू अहिलेका आधारस्तम्भ हुन्। शिक्षकले Google Classroom, Canva जस्ता डिजिटल प्लेटफर्म तथा AI उपकरणलाई प्रभावकारी रूपमा प्रयोग गर्न सक्नुपर्छ। साथै, Project-Based Learning र Flipped Classroom जस्ता आधुनिक शिक्षण विधिले विद्यार्थीमा जिज्ञासा, सक्रियता र आत्मविश्वास बढाउँछन्।
उत्कृष्ट शिक्षक त्यो हो, जसको कक्षामा विद्यार्थी डरले होइन, उत्साह र जिज्ञासाले भरिन्छन्। यस्तो शिक्षक बन्न निरन्तर आत्ममूल्याङ्कन, तालिममा सक्रिय सहभागिता र सहकर्मीसँग ज्ञान आदानप्रदान अपरिहार्य हुन्छ। विद्यार्थीको भावना बुझ्ने, उनीहरूको क्षमता पहिचान गर्ने र उनीहरूलाई आफ्नै गतिमा अघि बढ्न प्रेरित गर्ने शिक्षक नै वास्तविक अर्थमा उत्कृष्ट शिक्षक हो।
तर शिक्षाको गुणस्तर सुधार केवल शिक्षकको प्रयासले मात्र सम्भव हुँदैन। राज्य र स्थानीय तहको भूमिका उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ। दुर्भाग्यवश, कतिपय पालिकाहरूले शिक्षकलाई अनावश्यक सरुवा गरेर मानसिक र पेशागत अस्थिरता सिर्जना गर्ने प्रवृत्ति देखिन्छ, जसले शिक्षण प्रक्रियामा नकारात्मक प्रभाव पार्छ। शिक्षकका दीर्घकालीन माग र मुद्दाहरू अझै सम्बोधन हुन सकेका छैनन्। यस्तो अवस्थामा सरकारले शिक्षकका लागि प्रविधिमैत्री तालिम, सम्मानजनक पारिश्रमिक, सुरक्षित पेशागत वातावरण र राजनीतिक हस्तक्षेपमुक्त शैक्षिक प्रणाली सुनिश्चित गर्नैपर्छ। साथै, नीति निर्माणमा शिक्षकको सार्थक सहभागिता अपरिहार्य छ।
अबको बाटो स्पष्ट छ:परम्परागत शिक्षण पद्धतिबाट प्रयोगात्मक, जीवनमुखी र प्रविधिमैत्री शिक्षातर्फको रूपान्तरण। जब शिक्षक, सरकार र समाजबीच सहकार्य सुदृढ हुन्छ, तब मात्र शिक्षा प्रणाली बलियो बन्छ। शिक्षकलाई सम्मान, स्थायित्व र अवसर दिइयो भने उनीहरूले नै सक्षम, सचेत र सिर्जनशील नागरिक तयार पार्नेछन्।
“एउटा असल शिक्षक आशाको माली हो,उसले मनमा ज्ञानका बीउ रोप्छ र भविष्यमा सफलताको फूल फुलाउँछ।” अस्तु ।
