कम्युनिष्ट आन्दोलन : नेतृत्वको बिचलन र नयाँ शताब्दीको चुनौती

नेपाल होस् वा विश्वका अन्य देश, कम्युनिस्ट पार्टी र तिनका नेताहरूमाथि बारम्बार एउटै प्रश्न उठ्ने गरेको छ कि क्रान्तिकारी विचार बोकेर सत्ता वा प्रभावमा पुगेका नेताहरू किन बिस्तारै विचलित हुन्छन् ? किन उनीहरू व्यक्तिगत सम्पत्ति जोड्नतिर लाग्छन् ? किन भ्रष्टाचार गर्छन् ? किन गुट-उपगुट र फुटमा रमाउँछन् ? र किन जनताबाट टाढिँदै जान्छन् ? यी प्रश्नहरू केवल नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनका होइनन्, विश्व कम्युनिज्मको साझा संकटका संकेत हुन्।
कम्युनिस्ट नेतृत्वमा विचलनको सबभन्दा ठूलो कारण विचारको गहिराइको अभाव र सत्ताको मोह हो। सुरुमा क्रान्तिकारी जोश बोकेर आएका नेताहरू जब सत्ता वा प्रभावको केन्द्रमा पुग्छन्, तब उनीहरूको वर्गीय दृष्टिकोण धमिलिन थाल्छ। सत्ताले नयाँ सुविधा, सुरक्षा र विशेषाधिकार दिन्छ। यो विशेषाधिकारले उनीहरूलाई श्रमजीवी वर्गबाट टाढा बनाउँछ र बिस्तारै उनीहरू पनि पूँजीवादी जीवनशैलीको हिस्सा बन्छन्। फलस्वरूप, “सर्वहारा क्रान्ति” को नारा भाषणमा सीमित हुन्छ, व्यवहारमा व्यक्तिगत सम्पत्ति, महल, गाडी र विदेशी बैंक खाताको दौड सुरु हुन्छ।
दोस्रो, कम्युनिस्ट पार्टीहरूमा संस्थागत लोकतन्त्रको अभाव र व्यक्तिपूजा संस्कृतिले ठूलो क्षति पुर्‍याएको छ। लेनिनदेखि माओसम्मका नेताहरूले व्यक्तिपूजालाई गल्ती मानेका थिए, तर आज अधिकांश कम्युनिस्ट पार्टीहरूमा एउटा व्यक्ति वा सीमित व्यक्तिको वरिपरि सबै संरचना घुम्छ। जब एउटा नेताको वरिपरि चाकडी र गुटबन्दी मौलाउँछ, तब विचारको छलफलको सट्टा सत्ता बाँडफाँट र पदको बार्गेनिङ हुन्छ। यसले गुट-उपगुट र फुटलाई जन्म दिन्छ। नेपालमा मात्र होइन, भारत, फिलिपिन्स, भेनेजुएला, दक्षिण अफ्रिकादेखि युरोपका कम्युनिस्ट पार्टीहरूमा पनि यही रोग देखिएको छ।
तेस्रो, विश्व साम्राज्यवादको प्रभावलाई पनि नकार्न सकिँदैन। पुँजीवादी विश्वव्यवस्थाले कम्युनिस्ट नेताहरूलाई आर्थिक प्रलोभन, मिडिया क्याम्पेन र अन्तर्राष्ट्रिय दबाबमार्फत आफ्नो पक्षमा पार्ने प्रयास गर्छ। कतिपय नेता खुलेआम “बिक्छन्”, कतिपय बिस्तारै “सम्झौतावादी” बन्छन्। जब पार्टी सत्तामा पुग्छ, तब अन्तर्राष्ट्रिय वित्तीय संस्था, दातृ राष्ट्र र बहुराष्ट्रिय कम्पनीहरूको दबाब बढ्छ। यो दबाब थेग्न नसक्दा नीति तथा नेतृत्व दुवै दिशाहीन बन्छन्।
चौथो, २१औं शताब्दीमा कम्युनिस्ट पार्टीहरू जनताबाट कट्नुको कारण नयाँ पुस्तासँग जोडिन नसक्नु पनि हो। आजको युवा वर्ग सोसल मिडिया, पर्यावरण संकट, लैंगिक समानता, डिजिटल अधिकार र व्यक्तिगत स्वतन्त्रताका मुद्दामा बढी सचेत छ। तर अधिकांश कम्युनिस्ट पार्टीहरू अझै २०औं शताब्दीको औद्योगिक मजदुर र किसानको भाषा बोलिरहेका छन्। फलतः उनीहरू जनताको दैनिक जीवनका जल्दाबल्दा सवालमा मौन बस्छन् वा पुरानै जडसूत्र दोहोर्‍याउँछन्।
यही पृष्ठभूमिमा विश्वव्यापी रूपमा पपुलिज्मको उदय भइरहेको छ। जब परम्परागत वामपन्थी पार्टीहरू जनताको असन्तुष्टिलाई सम्बोधन गर्न असफल हुन्छन्, तब दक्षिणपन्थी वा मध्यमार्गी पपुलिस्ट नेताहरूले त्यो खाली ठाउँ भरिदिन्छन्। ट्रम्प, मोदी, मेलोनी, बोल्सोनारो वा अर्बानजस्ता नेताहरूले कम्युनिस्टहरूले छोडेको “जनताको आवाज” को ठाउँ ओगटेका छन्। यो कम्युनिस्ट आन्दोलनको सबभन्दा ठूलो असफलता हो।
तब प्रश्न उठ्छ: २१औं शताब्दीको कम्युनिस्ट पार्टी कस्तो हुनुपर्छ ?
पहिलो, यो पार्टी व्यक्तिपूजाबाट मुक्त र पूर्ण संस्थागत लोकतान्त्रिक हुनुपर्छ। दोस्रो, यसले पर्यावरणीय संकट, डिजिटल पुँजीवाद, एआई र नयाँ प्रविधिको शोषणका मुद्दालाई केन्द्रमा राख्नुपर्छ। तेस्रो, यसले लैंगिक, जातीय र सांस्कृतिक मुक्तिका प्रश्नलाई वर्ग संघर्षसँग जोडेर हेर्नुपर्छ। चौथो, यसले गुटबन्दीको सट्टा खुला बहस र सामूहिक नेतृत्वको संस्कृति विकास गर्नुपर्छ। र पाँचौं, यसले सत्ता वा चुनावी लाभभन्दा माथि उठेर जनताको दैनिक जीवन बदल्ने दीर्घकालीन संघर्षमा जोड दिनुपर्छ।
अन्त्यमा, कम्युनिष्ट नेतृत्वको विचलन कुनै अपवाद होइन, यो कम्युनिज्मलाई २१औं शताब्दीमा पुनर्जीवित गर्न नसक्नुको परिणाम हो। जबसम्म कम्युनिस्ट पार्टीहरू नयाँ युगका नयाँ प्रश्नलाई मार्क्सवादी दृष्टिकोणले विश्लेषण गरेर नयाँ जवाफ दिन सक्दैनन्, तबसम्म नेतृत्वको भ्रष्टाचार, गुटबन्दी र जनताबाट टाढिने क्रम जारी रहनेछ। अबको चुनौती क्रान्तिकारी नारा होइन, क्रान्तिकारी अभ्यास र नयाँ पुस्तालाई विश्वासमा लिने क्षमता हो।