डि एस लामा
नेपालको वैज्ञानिक समाजवादी क्रान्ति (Scientific Socialist Revolution) सैद्धान्तिक रूपमा मार्क्स–एङ्गेल्स–लेनिन आदिका सिद्धान्तहरूलाई नेपालको विशिष्ट सामाजिक–आर्थिक संरचना, इतिहास र वर्ग–सम्बन्ध अनुसार पुनर्व्याख्या गरेर अघि बढाउने प्रक्रियाका रूपमा बुझिन्छ।
यसका आधारहरू नेपालमा विद्यमान अर्ध–सामन्ती, अर्ध–औपनिवेशिक अवशेषहरू, असमानता, वर्गीय संरचना, जातीय/लैङ्गिक दमन, र निर्भर पूँजीवाद जस्ता वैशीष्ट्यहरूको वैज्ञानिक अध्ययनसँग जोडिन्छन्।
नेपालका विशेषतासहित वैज्ञानिक समाजवादी क्रान्तिका आधारहरू
नीचेका बुँदाहरू प्रायशः मार्क्सवादी चिन्तकहरूले नेपालका लागि प्रस्ताव गर्ने “आधार/पूर्वसर्तहरू” मानिन्छन् .
१) समाजको वैज्ञानिक वर्ग–विश्लेषण
नेपालमा रहेका प्रमुख वर्गहरूको वैज्ञानिक पहिचान:
- मजदुर वर्ग (औद्योगिक, निर्माण, सेवा क्षेत्र)
- कृषक वर्ग (साना किसान, मध्य किसान, भूमिहीन किसान)
- सीमित ठूला पूँजीपति र व्यापारी–बिचौलिया वर्ग
- राज्य–केन्द्रित नौकरशाही पूँजीवाद
- दलाल/कु–पूँजीवादी गठजोड
क्रान्तिको आधार: उत्पीडित वर्गहरूको पहिचान + तिनको ऐक्यबद्धता।
२) अर्ध–सामन्ती अवशेषहरूको अन्त्य
नेपालमा अझै पनि ग्रामीण क्षेत्रमा:
- भूमिहीनता
- बिक्रिमी–बन्दकी
- स्थानीय प्रभु–स्वामित्व
- ऋण–दासत्व
जस्ता अवशेषहरू देखिन्छन्।
आधार: जमिन सुधार, उत्पादनका साधनमा न्यायपूर्ण स्वामित्व, सामन्ती सम्बन्धको उन्मूलन।
३) निर्भर–पूँजीवादी संरचनाबाट मुक्ति
नेपालको अर्थतन्त्र:
- भारत–चीन–विश्व बजारमा निर्भर
- श्रम–निर्यातमा आधारित
- आयात–मुखी
- ठूलो स्तरको विदेशी हस्तक्षेप
क्रान्तिको आधार: आत्मनिर्भर राष्ट्रिय उत्पादन, रणनीतिक क्षेत्रहरूको सामाजिक स्वामित्व, विदेशी निर्भरता घटाउने दिशा।
४) सर्वहारा–किसान गठबन्धनको निर्माण
वैज्ञानिक समाजवाद अनुसार एउटा क्रान्तिको आधार:
- सर्वहारा (मजदुर)–किसान गठबन्धन
नेपालजस्तो कृषि–प्रधान देशमा यो अझै आवश्यक मानिन्छ।
आधार: मजदुर–किसानलाई नेतृत्वमा ल्याउने संगठन, उनीहरूको वास्तविक मुद्दालाई केन्द्रमा राख्ने कार्यक्रम।
५) वैज्ञानिक विचारधाराको विकास—मासलाइन / वैचारिक स्पष्टता
क्रान्ति “भावनाले” होइन; “वैज्ञानिक सिद्धान्त + संगठन + जनसहभागिता” ले हुन्छ।
त्यसैले आधार:
- वैज्ञानिक समाजवादी सिद्धान्तको प्रशिक्षण
- वर्ग–चेतनालाई व्यापक तुल्याउने
- जन–पाठशाला, वैचारिक अध्ययन, राजनीतिक सचेतना
६) ठोस जन–संगठन र राजनीतिक साधनको निर्माण
- मजदुर संगठन
- किसान आन्दोलन
- विद्यार्थी, महिला, दलित, आदिवासी–जनजाति संगठन
- वैज्ञानिक दृष्टिकोणमा आधारित अग्रगामी राजनीतिक दल
आधार: ती संगठनहरूले जनतालाई संगठित गर्ने, वृहत्तर शक्ति निर्माण गर्ने।
७) राष्ट्रिय मुद्दा – वर्गीय मुद्दाको संयोजन
नेपालको विशेषता:
- क्षेत्रीय असमानता
- भाषा, संस्कृतिको विविधता
- पहिचान–दमन
- सीमावर्ती देशहरूसँग संवेदनशील सम्बन्ध
आधार: - राष्ट्रिय स्वाधीनता
- पहिचान/अधिकार प्रश्नको समाधान
- समतामूलक संरचना निर्माण
- यी सबैलाई समाजवादी क्रान्तिसँग जोड्ने।
८) उत्पादन शक्तिको विकास र प्राविधिक–वैज्ञानिक क्षमता
वैज्ञानिक समाजवादले उत्पादन शक्तिको विकासलाई आधार मान्छ।
नेपालका लागि:
- ऊर्जा (जलविद्युत)
- कृषि आधुनिकीकरण
- औद्योगिक मूल्य–वृद्धि
- प्रविधि + विज्ञान–शिक्षा
आधार: आर्थिक आधार बलियो पार्न उत्पादन शक्तिको सामूहिक विकास।
९) क्रान्तिको रूप–रेखामा नेपाल–विशेष मोडेल
नेपालमा न त विशुद्ध पूँजीवाद विकसित छ, न पूर्ण भूमिसुधार।
त्यसैले वैज्ञानिक समाजवादी क्रान्ति:
- एकैपटक समाजवादी जनक्रान्ति वा
- राष्ट्र–जन–लोकतान्त्रिक चरणमार्फत समाजवाद
दुवैको नेपालअनुकूल मोडेल आवश्यक हुन्छ।
यसका बारे सिद्धान्तकारहरूबीच मतभेद रहँदै आएको छ।
१०) जनसत्ता / जनगणतान्त्रिक संरचनाको निर्माण
क्रान्तिको अन्तिम आधार:
- जनता स्वयं निर्णयकर्ता हुने
- राजनीतिक शक्ति समाजका उत्पीडित वर्गमा केन्द्रित हुने
- शोषणविहीन शासन संरचना बनाउने
निष्कर्ष
नेपालका विशेषतासहित वैज्ञानिक समाजवादी क्रान्तिका आधारहरू वर्गीय विश्लेषण, सामन्ती/निर्भर संरचनाको अन्त्य, जन–संगठनको निर्माण, उत्पादन शक्ति विकास, र नयाँ जनसत्ताको निर्माण जस्ता वैज्ञानिक पूर्वसर्तहरूमा आधारित हुन्छन् ।
यी आधारहरू सिद्धान्तिक–राजनीतिक बहसका विषय पनि हुन सक्छन्, तर नेपालको संरचनागत विशिष्टता (कृषि प्रधानता, भू–राजनीति, विविधता, निर्भर अर्थतन्त्र) वैज्ञानिक समाजवादको नेपाली मोडेल निर्माणका केन्द्रमा पर्छ।
