डि∙एस∙लामा
“लोकप्रियतावाद राजनीतिक रूपमा बिकाउ हुन्छ, तर वैचारिक र नीतिगत रूपमा टिकाउ हुँदैन।”
लोकप्रियतावाद (Populism) भनेको “जनताको नाममा जनभावना उक्साएर तत्काल लोकप्रिय हुने राजनीति” हो। यसले प्रायः सरल समाधान, भावनात्मक नारा, र शत्रु–मित्रको विभाजन प्रयोग गर्छ।
१. लोकप्रियतावाद “बिकाउ” किन हुन्छ ?
लोकप्रियतावाद प्रायः छिटो बिक्ने हुन्छ, किनकि
- आर्थिक पीडा (महँगी, बेरोजगारी, गरिबी) भएको समाजमा सरल आश्वासन सजिलै बिक्छ ।
- सबै समस्या अरूले गर्दा भयो” भन्ने कथा जनताले छिटो बुझ्छ ।
- चुनाव, आन्दोलन वा संकटको बेला तुरुन्त समर्थन जुटाउन सजिलो ।
- सामाजिक सञ्जाल र मिडियाले भावनात्मक सन्देश छिटो फैलाउँछ ।
त्यसैले लोकप्रियतावाद चुनाव जित्न, भीड जुटाउन र सत्ता पुग्न अत्यन्त बिकाउ हुन्छ।
२. तर लोकप्रियतावाद “टिकाउ” किन हुँदैन ?
लोकप्रियतावाद दीर्घकालमा प्रायः टिक्दैन, कारण
(क) नीति होइन, नारा प्रधान
- नारा हुन्छ, तर संरचनागत समाधान हुँदैन ।
- राज्य सञ्चालन जटिल हुन्छ; भावनाले मात्र चल्दैन ।
(ख) अपेक्षा र यथार्थबीच टकराव
- ठूला आश्वासन पूरा गर्न नसक्दा निराशा र आक्रोश बढ्छ ।
- जनसमर्थन छिटो घट्छ
(ग) संस्थागत क्षति
- अदालत, संसद, मिडिया जस्ता संस्थालाई कमजोर बनाउँछ ।
- दीर्घकालमा लोकतन्त्र वा शासन नै संकटमा पर्छ ।
(घ) अधिनायकवादतर्फ फिस्लिने खतरा
- “म नै जनता हुँ” भन्ने मानसिकताले सत्ता केन्द्रीकरण गर्छ ।
त्यसैले लोकप्रियतावाद सत्तामा पुगेपछि संकटमा पर्छ ।
३. के लोकप्रियतावाद सधैं नकारात्मक हो ?
सकारात्मक पक्ष
- जनताका वास्तविक पीडा उजागर गर्छ ।
- एलिटवाद, भ्रष्टाचार र असमानतामाथि प्रश्न उठाउँछ ।
- निष्क्रिय राजनीतिक प्रणालीलाई हल्लाउँछ ।
नकारात्मक पक्ष
- समाधानको सट्टा भ्रम बेच्ने खतरा ।
- वर्गचेतना भन्दा भावनात्मक ध्रुवीकरण ।
- दीर्घकालीन नीति निर्माण अवरुद्ध ।
४. लोकप्रियतावाद टिकाउ कि बिकाउ ?
लोकप्रियतावाद राजनीतिक रूपमा बिकाउ हुन्छ, तर वैचारिक र नीतिगत रूपमा टिकाउ हुँदैन।
| पक्ष | मूल्यांकन | |
| चुनाव जित्न | बिकाउ | |
| दीर्घकालीन शासन | टिकाउ छैन | |
| चेतना जगाउन | सर्तसहित उपयोगी | |
| वैकल्पिक प्रणाली बन्न | असक्षम |
५. नेपालको सन्दर्भमा
- संक्रमणकालीन लोकतन्त्र
- कमजोर संस्थाहरू
- गहिरो आर्थिक असमानता
भएको देशमा लोकप्रियतावाद बारम्बार उदाउँछ, तर राजनीतिक स्थायित्व दिन असफल हुँदै आएको छ।
निष्कर्षः
लोकप्रियतावाद रोगको लक्षण हो, उपचार होइन।
उपचार भनेको विचार, संगठन, नीति र जनउत्तरदायी शासन हो।
