डि.एस.लामा
‘नयाँ’ भन्ने दलहरूको राजनीतिक विश्लेषण”
“नारा नयाँ, नेतृत्व पुरानै, वर्गीय दृष्टि बिना विकल्प भ्रम मात्र”
नेपालको राजनीतिक रंगमञ्चमा पछिल्ला वर्षहरूमा “नयाँ राजनीति”, “पुराना दल असफल भए”, “अब विकल्प चाहियो” भन्ने नारासहित केही दलहरू उदाएका छन्। बाहिरी आवरण आकर्षक छ—नयाँ नाम, फरक शैली, आधुनिक भाष्य र सामाजिक सञ्जालमैत्री प्रस्तुति। तर प्रश्न उहीँ छ—बोतल मात्रै नयाँ हो कि भित्रको रक्सी पनि साँच्चै नयाँ हो?
१. प्रस्तुति नयाँ, वैचारिक धरातल पुरानै
यी दलहरूले आफूलाई पुराना दलभन्दा फरक देखाउन निकै मिहिनेत गर्छन्। तर वैचारिक रूपमा हेर्दा उनीहरू स्पष्ट राजनीतिक दर्शनविहीन देखिन्छन्। समाज परिवर्तन कसरी गर्ने, राज्यको वर्गीय चरित्र के हो, उत्पादन र वितरणको सम्बन्ध कस्तो हुनुपर्छ—यी प्रश्नमा उनीहरूको जवाफ धुमिल छ। पुराना दलको आलोचना त छ, तर त्यसको विकल्प दिने वैचारिक साहस कम देखिन्छ।
२. व्यक्तिकेन्द्रित संरचना—पुरानै रोग
पुराना दल नेतामुखी भए भनेर आलोचना गर्ने यी ‘नयाँ’ दलहरू आफैं एक–दुई अनुहार वरिपरि घुम्ने संरचना निर्माण गरिरहेका छन्। आन्तरिक लोकतन्त्र, सामूहिक नेतृत्व र वैचारिक बहसभन्दा पनि व्यक्तिको लोकप्रियता नै निर्णायक बन्दै गएको छ। यो प्रवृत्ति नयाँ होइन—पुरानै राजनीतिक संस्कृतिको पुनरावृत्ति हो।
३. वर्गीय सवालबाट सजिलो पलायन
नेपालको मूल समस्या वर्गीय असमानता, श्रमको शोषण र पूँजीको एकाधिकारसँग गाँसिएको छ। तर ‘नयाँ’ दलहरू यी गहिरा संरचनात्मक प्रश्नबाट टाढा रहँदै सुशासन, पारदर्शिता र व्यवस्थापन जस्ता सुरक्षित विषयमै सीमित छन्। यसले प्रणाली सुधार्नेभन्दा पनि यथास्थितिलाई टिकाइराख्ने काम गर्छ।
४. पूँजी र मिडियासँगको मौन सहकार्य
पुराना दलहरू पूँजी र शक्तिकेन्द्रको प्रभावमा छन् भन्ने आरोप लगाइन्छ। तर ‘नयाँ’ दलहरू पनि ठूला पूँजी, कर्पोरेट मिडिया र सहरिया मध्यमवर्गको समर्थन बिना अघि बढ्न सकेका छैनन्। चुनावी खर्च, प्रचार शैली र प्राथमिकताले उनीहरूको वर्गीय झुकाव प्रस्ट देखिन्छ।
५. आन्दोलनभन्दा व्यवस्थापनको मोह
राजनीति केवल सत्ता चलाउने प्राविधिक काम होइन, समाज रूपान्तरणको संघर्ष हो। तर ‘नयाँ’ दलहरू आन्दोलन, बलिदान र जनसंघर्षलाई ‘पुरानो शैली’ भन्दै पन्छाउँछन्। उनीहरूको दृष्टि राज्यलाई रूपान्तरण गर्नेभन्दा पनि थोरै सुधारसहित चलाइराख्ने व्यवस्थापनमा केन्द्रित छ।
निष्कर्ष
नयाँ बोतलमा पुरानै रक्सी हालेर त्यसलाई ‘विकल्प’ भनिँदैन। अनुहार फेरिँदैमा, भाषा बदलिँदैमा वा प्रविधि प्रयोग गर्दैमा राजनीति नयाँ हुँदैन।
राजनीति नयाँ हुन विचार, वर्गीय दृष्टिकोण, संगठनात्मक लोकतन्त्र र दीर्घकालीन रूपान्तरणको कार्यक्रम नयाँ हुनुपर्छ।
अहिले देखिएका धेरै ‘नयाँ’ दलहरूको यथार्थ यही हो ।
