दुर्गा सिं लामा
नेपालका लागि समाजवादी अर्थनीति (Socialist Economic Policy) भन्नाले राज्य, सहकारी र निजी क्षेत्रबीचको सन्तुलनमा आधारित, सामाजिक न्याय, समान अवसर, आर्थिक असमानता घटाउने र आधारभूत आवश्यकताहरू सुनिश्चित गर्ने अर्थतन्त्रलाई बुझिन्छ। नेपालको भौगोलिक, सामाजिक र आर्थिक वास्तविकताअनुसार समाजवादी अर्थनीति यस्तो हुनुपर्छ ।
१. उत्पादन साधनमा राज्य, सहकारी र निजी क्षेत्रको त्रिकोणीय संरचना
प्रमुख तथा रणनीतिक क्षेत्र (ऊर्जा, खानी, पूर्वाधार, जलस्रोत, स्वास्थ्य, शिक्षा) मा राज्यको नेतृत्व ।
कृषिमा सहकारी मोडेल—साना किसानलाई एकीकृत गर्दै लागत घटाउने र बजार पहुँच बढाउने ।
प्रविधि, नवप्रवर्तन र सेवा क्षेत्रमा निजी क्षेत्रको प्रतिस्पर्धा ।
२. सामाजिक सुरक्षा र आधारभूत आवश्यकता सुनिश्चित
सबै नागरिकलाई गुणस्तरीय स्वास्थ्य र शिक्षा निःशुल्क वा अत्यन्तै पहुँच योग्य ।
सामाजिक सुरक्षा भत्ता वैज्ञानिक ढङ्गले—काम गर्न असमर्थ, ज्येष्ठ नागरिक, अपांगता भएकाहरूलाई प्राथमिकता ।
बेरोजगारी भत्ता वा रोजगार ग्यारेन्टी कार्यक्रम (जस्तै भारतको मनरेगा जस्तै नेपाली मोडेल) ।
३. कृषिमा राज्य–सहकारी आधारित संरचनागत परिवर्तन
साना किसानलाई सामूहिक उत्पादन, भण्डारण, प्रशोधन र बजार व्यवस्थापनमा सहकारीको भूमिका बढाउने।
उर्वरक, बीउ, प्रविधि र सिँचाइमा राज्यको अनुदान र लगानी ।
कृषि उत्पादनलाई उद्योगसँग जोडेर Agro–industrialization ।
४. औद्योगिकीकरण : रोजगारीमुखी र स्वदेशी उत्पादन आधारित
आयात प्रतिस्थापन गर्ने उद्योगहरूको विकास ।जलविद्युत्, निर्माण सामग्री, कृषि–आधारित उद्योग, औषधि उद्योगमा दीर्घकालीन लगानी ।
प्रविधि स्थानान्तरण (Technology Transfer) र स्टार्टअपहरूलाई सहुलियत ।
५. कर प्रणाली : प्रगतिशील र न्यायपूर्ण
धनीहरू वा उच्च आय भएका व्यक्तिहरूलाई उच्च कर दर, न्यून आय वर्गलाई कम कर ।
सम्पत्ति, विरासत, अनुत्पादक जग्गा–जमिन जस्ता क्षेत्रमा प्रभावकारी कर ।
कर छली रोक्ने कडा प्रणाली र डिजिटल कर प्रशासन ।
६. सार्वजनिक सेवा र पूर्वाधारमा राज्यको नेतृत्व
यातायात, सडक, पुल, सिंचाइ, बिजुली, इन्टरनेट जस्ता आधारभूत पूर्वाधारमा बलियो सरकारी लगानी ।
सार्वजनिक यातायात प्रणालीलाई विस्तार—सस्तो, द्रुत, वातावरणमैत्री ।
७. वैदेशिक रोजगारमा निर्भरता घटाएर स्वदेशमै रोजगारी सिर्जना
कौशल विकासका कार्यक्रमहरू ।
उद्योग, पर्यटन, कृषि, IT क्षेत्रमा रोजगारीको नयाँ अवसर ।
वैदेशिक रोजगारबाट फर्केका कामदारका लागि उद्यम–सहायता कार्यक्रम ।
८. प्राकृतिक स्रोत–साधनको संरक्षण र सामूहिक स्वामित्व
जलस्रोत, वन, खानी, भूमि जस्ता स्रोतको उपयोग समुदाय–राज्य संयुक्त मोडेलमा ।
वातावरण संरक्षणमा कडा नीति ।
९. समावेशी आर्थिक संरचना
महिला, दलित, जनजाति, दुर्गम क्षेत्रका नागरिकहरूलाई विशेष आर्थिक कार्यक्रम ।
सहुलियतपूर्ण ऋण, सीपमूलक तालिम, बजार पहुँच ।
१०. दीगो विकास र हरित अर्थतन्त्र
नवीकरणीय ऊर्जामा लगानी ।
हरित (green) उद्योग, कृषि र पर्यटन ।
कार्बन ट्रेडिङ, पर्यावरण–मैत्री परिवहन ।
समग्रमा
नेपालका लागि समाजवादी अर्थनीति भन्नाले “समानता, न्याय, समृद्धि र सबैका लागि अवसर” मा आधारित, राज्य–सहकारी–निजी क्षेत्रको सन्तुलित मोडेल हो, जसले गरिबी हटाई, रोजगारी सिर्जना गरि, आर्थिक असमानता घटाएर देशलाई आत्मनिर्भर र समृद्ध बनाउने लक्ष्य राख्दछ ।
