• शिशिर भण्डारी
भूमिका:
मानव इतिहासमा सायद यस्तो समय कमै आएको थियो होला, जहाँ मानिस यति धेरै जोडिएको पनि होस् र यति धेरै भित्रभित्रै टुटिरहेको पनि । प्रविधि, सूचना र अभिव्यक्तिको विस्फोटले संसारलाई यति नजिक ल्यायो, तर मानिसको मनलाई झन् अस्थिर, अधैर्य र थकित पनि बनायो । आज समाज बाहिरबाट हेर्दा आधुनिक, सचेत र विकसित देखिए पनि भित्रभित्रै भने गहिरो मानसिक, नैतिक र भावनात्मक संक्रमणबाट गुज्रिरहेको अनुभूति हुन्छ ।
आजको मानिसले संसारलाई पहिलेभन्दा धेरै देख्छ, धेरै सुन्छ, धेरै प्रतिक्रिया दिन्छ,तर सायद पहिलेभन्दा कम बुझ्छ । बिहान आँखा खुल्नेबित्तिकै मोबाइलको स्क्रिनमा युद्ध, राजनीति, घोटाला, बहस, घृणा, तुलना, सफलता, असफलता, आक्रोश र असन्तुष्टि एकैसाथ देखिन्छन् ।
व्यक्तिगत सम्बन्धहरूमा अधैर्यता र असुरक्षा देखिन्छ । मानिसहरू अब असहमति सहनुभन्दा बढी एकअर्कालाई हराउन चाहन्छन् । सत्य खोज्नेभन्दा आफ्नो पक्ष प्रमाणित गर्न व्यस्त देखिन्छन् । हारलाई अनुभव होइन, अपमान ठान्ने संस्कृतिले समाजलाई क्रमशः मानसिक रूपमा कठोर र भावनात्मक रूपमा कमजोर बनाउँदै लगेको छ । परिणामस्वरूप हामी कतिपयको मनमा एउटा गहिरो प्रश्न जन्मन्छ—“के मानवता मर्दै गएको हो ? के समाज अब सहिष्णु र शान्त रहन सक्दैन ?”
यो प्रश्न केवल भावनात्मक प्रतिक्रिया होइन; यो हाम्रो समाज र समयको सामूहिक मनोवैज्ञानिक अवस्थाको संकेत हो । आज धेरै मानिसलाई लाग्छ,सबै जना रिसाएका छन्, सबै असन्तुष्ट छन्, कसैले कसैलाई विश्वास गर्दैन, संवाद हराउँदै गएको छ, र समाज क्रमशः अधैर्य र विभाजित बन्दैछ । यो विश्वव्यापी ट्रेनको रूपमा छ ।
आजको समयको सबैभन्दा ठूलो विडम्बना यही हो।मानिससँग अभिव्यक्ति धेरै छ, तर आत्मनियन्त्रण कम । सूचना धेरै छ, तर आत्मबोध कम । सम्पर्क धेरै छ, तर आत्मीयता कम । संसारसँग जोडिने माध्यमहरू बढे, तर मानिसभित्रको शान्ति र धैर्यता घट्दै गयो । यसैले आजको प्रश्न केवल “समाज किन बिग्रियो ?” भन्ने होइन । प्रश्न अझ गहिरो छ। “प्रविधि यति तीव्र गतिमा अगाडि बढीरहदा मानिसको चेतना किन पछि छुट्न थाल्यो ?”
तर यसलाई केवल “सबै कुरा बिग्रियो” भनेर बुझ्नु सतही निष्कर्ष हुनेछ । वास्तवमा अहिलेको समाज “बिग्रिएको समाज” भन्दा पनि “छिटो देखिने समाज” हो । पहिले पनि समाजमा अन्याय थियो, विभाजन थियो, आक्रोश थियो, निराशा थियो । तर ती कुरा सीमित घेराभित्र रहन्थे । आज डिजिटल युगले समाजको भित्री तनावलाई विश्वव्यापी दृश्यमा ल्याइदिएको छ । यसरी हर्दा – सामाजिक सञ्जालले समाजलाई बिगारेको भन्दा पनि समाजभित्र लुकेका भावना, डर, असन्तुष्टि र आक्रोशलाई सतहमा ल्याइदिएको हो । त्यसैले अहिले हल्ला धेरै सुनिन्छ, तर त्यसको अर्थ सत्य हराएको भन्ने होइन; शान्त आवाजहरू कम सुन्निन थालेका हुन् भन्दा फरक नपर्ला ।
सामाजिक सञ्जाल – अभिव्यक्तिको माध्यम कि भावनात्मक युद्धभूमि ?
समकालीन समाजलाई बुझ्न सामाजिक सञ्जालको प्रभावलाई बेवास्ता गर्न सकिँदैन । फेसबुक, टिकटक, एक्स, युट्युबजस्ता प्लेटफर्महरू अब केवल सञ्चारका माध्यम होइनन्; ती मानिसको भावनात्मक संरचना निर्माण गर्ने र बेच्ने शक्ति बनेका छन् ।
डिजिटल युगले मानिसलाई बोल्ने शक्ति दिएको छ, तर साथ-साथै सुन्ने धैर्यतालाई घटाएको छ । आज सामाजिक सञ्जाल केवल सञ्चारको माध्यम होइन; यो आधुनिक समाजको भावनात्मक संरचना निर्माण गर्ने शक्तिशाली प्रणाली (एल्गोरिदम) बनेको छ । जसले उत्तेजना पैदा गर्छ र बढी फैलिन्छ । एल्गोरिदमले प्रायः: रिस, विवाद, घृणा, अश्लीलता, चरम अभिव्यक्ति, र भावनात्मक उत्तेजनालाई बढी प्राथमिकता दिन्छ । परिणामतः शान्त, सन्तुलित र गहिरो विचार भाइरल हुँदैन; उत्तेजित प्रतिक्रिया भाइरल हुन्छ ।
यसले समाजलाई विस्तारै “संवाद – संस्कृति” (dialogue culture) बाट “प्रतिक्रिया संस्कृति” (reaction culture) तर्फ धकेलीरहेछ । अहिले मानिसहरू विचार राख्नभन्दा प्रतिक्रिया दिन हतारिन्छन् । तर्कभन्दा आवाज ठूलो भएको छ । सत्यभन्दा भाइरल कुरा बढी प्रभावशाली बन्न थालेको छ । साँच्चै भन्नुपर्दा आजको डिजिटल भीडभित्र मानिस क्रमशः एक्लिँदै गएको छ।
आजको समयको एउटा खतरनाक भ्रम के हो भने,हल्ला नै वास्तविकता हो । किनकि मानिसको दिमागले शान्त कुरा कम देख्छ र चर्को कुरा बढी सम्झन्छ । परिणामस्वरूप समाजमा यस्तो भ्रम पैदा हुन्छ कि संसार केवल विवाद, घृणा र आक्रोशले भरिएको छ । मानिसको मनोविज्ञानले नकारात्मक कुरालाई बढी सम्झन्छ । त्यसैले दिनभरका सय सामान्य घटनाभन्दा एउटा विवादास्पद पोस्टले मानिसको दिमागमा बढी प्रभाव पार्छ । यही कारण आजको समाजमा “noise becomes reality” भन्ने अवस्था देखिन्छ अर्थात् हल्ला नै सत्यजस्तो देखिन थाल्छ । त्यसैले सामाजिक सञ्जालले समाज र स्वभावलाई बिगारेको या परिवर्तन गरेको भन्दा पनि समाजभित्र लुकेका आक्रोश, असुरक्षा र असन्तुष्टिलाई सतहमा तीब्र रूपमा दृश्यीत ल्याइदिएको हो ।
अश्लीलता – केवल भाषाको होइन, चेतनाको संकट:
आज अश्लीलता केवल गाली वा यौनिक अभिव्यक्तिमा सीमित छैन; यो सामूहिक चेतना र संस्कारको संकट बनेको छ । जब समाजमा: सम्मान घट्छ, संयम हराउँछ, संवेदनशीलता कमजोर हुन्छ, अपमान मनोरञ्जन बन्छ, र मानिसलाई “मानव” भन्दा कन्टेन्ट (content) जस्तो व्यवहार गरिन्छ, त्यसपछि सभ्यता बिस्तारै असभ्यतामा रूपान्तरण हुन थाल्छ ।
आज सामाजिक सञ्जालमा ट्रोल संस्कृति, सार्वजनिक अपमान, चरित्रहत्या र अश्लील व्यंग्य सामान्यजस्तै भइसकेका छन् । मानिसलाई अब सुन्दर विचारभन्दा तीखो अपमान बढी मनोरञ्जनपूर्ण लाग्न थालेको छ । यो केवल भाषाको समस्या होइन; यो समाजको मानसिक र नैतिक थकानको संकेत हो । सभ्यता प्रविधिले होइन, आत्मनियन्त्रणले जोगिन्छ।
तर आजको समाजले स्वतन्त्रतालाई जिम्मेवारीसँग सन्तुलन गर्न सकेको छैन । परिणामस्वरूप अभिव्यक्ति क्रमशः मर्यादाबाट टाढिँदै गएको छ । जब समाज लगातार तनाव, तुलना र आक्रोशमा बाँच्न थाल्छ, तब संवेदनशीलता कमजोर हुन्छ र अश्लीलता “साहस” जस्तो देखिन थाल्छ ।
अस्वीकृतिको डर र घमण्डको मनोविज्ञान:
समकालीन समाजको अर्को गहिरो संकट “hyper-individualism” अर्थात् अत्यधिक आत्मकेन्द्रितता हो । आज धेरै मानिस चेतनापूर्वक वा अचेतन रूपमा एउटै मानसिकतामा बाँचिरहेका छन् “मलाई हेर ।” “मलाई स्वीकार गर ।” “मलाई प्रमाणित गर ।” डिजिटल संस्कृतिले मानिसलाई अभिव्यक्तिको स्वतन्त्रता त दियो, तर त्यससँगै निरन्तर आत्मप्रदर्शनको दबाब पनि दियो । फलस्वरूप नम्रता कमजोर हुँदै गयो र अस्वीकृति असह्य बन्दै गयो ।
पहिले मानिस समाजसँग आफूलाई तुलना गर्थे; अहिले संसारसँग तुलना गर्छन् । यही कारण सानो असफलता पनि अस्तित्वमाथिको आक्रमण जस्तो लाग्न थालेको छ । मानिसहरू अब गल्ती स्वीकार्न कठिन मान्छन् । हारलाई सिकाइ होइन, अपमान ठान्छन् । आलोचनालाई सुधारको अवसर होइन, व्यक्तिगत आक्रमणको रूपमा लिन्छन् । यहीँबाट एउटा विरोधाभासी मनोविज्ञान जन्मिन्छ, बाहिर आत्मविश्वास, भित्र असुरक्षा । घमण्ड धेरैपटक आत्मविश्वासको होइन, असुरक्षाको मुखौटा हुन्छ ।
“जित्नैपर्ने समाज” र बढ्दो मानसिक हिंसा:
आजको समाजले सफलतालाई यति ठूलो बनाइदिएको छ कि मानिसले हार्न सिक्ने अवसर नै गुमाउँदै गएको छ । बाल्यकालदेखि मानिसलाई सिकाइन्छ: अगाडि बढ, अरूभन्दा राम्रो बन, हार नमान, सफल बन । तर रोकिएर सोच, सीमा स्वीकार गर, हारबाट सिक, र मानिस हुनु सफलता मात्र होइन भन्ने कुरा कमै सिकाइन्छ ।
जब समाजले “जित” लाई मात्र सम्मान गर्छ, तब हार डरमा बदलिन्छ। यही डरले: ईर्ष्या, आक्रामकता, मानसिक हिंसा, धोका, र कहिलेकाहीँ अपराधी मनोवृत्तिसमेत जन्माउँछ ।आज धेरै अपराध केवल आर्थिक कारणले हुँदैनन्; ती अहंकार, अस्वीकृति, सामाजिक तुलना र मानसिक असन्तुलनसँग पनि जोडिएका हुन्छन् ।
मानिसहरू पैसा गुमाउँदा मात्र होइन, सम्मान गुमाउँदा, सम्बन्ध टुट्दा, अस्वीकृत हुँदा, सार्वजनिक आलोचना हुँदा, अत्यधिक हिंस्रक वा आत्मविनाशकारी बन्न थालेका छन् । किनकि आधुनिक समाजले मानिसलाई सफल हुन सिकायो, तर भावनात्मक रूपमा परिपक्व हुन सिकाएन ।
मानसिक थकान – एक अदृश्य महामारी:
आजको समयको सबैभन्दा ठूलो अदृश्य संकट मानसिक थकान हो । मानिस शारीरिक रूपमा कम, भावनात्मक रूपमा बढी थाकेको छ ।लगातार सूचना, भविष्यको डर, आर्थिक असुरक्षा, डिजिटल तुलना, राजनीतिक ध्रुवीकरण, र सामाजिक अस्थिरताले मानिसको दिमागलाई निरन्तर उत्तेजित अवस्थामा राखिरहेको छ ।
“मनोविज्ञानमा यस अवस्थालाई ‘सामूहिक चिन्ता’ (attention overload), ‘ध्यान–अतिभार’ (attention overload) ‘नैतिक थकान’ (moral fatigue), र ‘भावनात्मक थकावट’ (emotional exhaustion) जस्ता अवधारणाहरूसँग सम्बन्धित मानिन्छ।”
जब समाजले लगातार: विवाद, हिंसा, असफलता, अविश्वास, र असुरक्षा मात्र देख्न थाल्छ, तब दिमाग बिस्तारै निष्कर्ष निकाल्छ “सबै कुरा गलत हुँदैछ ।” तर “धारणा (perception) र वास्तविकता (reality)” सधैं एउटै हुँदैनन् । समस्या वास्तविक छन्, तर डिजिटल युगले ती समस्यालाई चौबीसै घण्टा मानिसको चेतनाभित्र राखिदिएको छ । परिणामस्वरूप मानिस मानसिक रूपमा “अस्तित्व जोगाउने अवस्था (survival mode)” मा बाँच्न थालेको छ ।
नेपाल : संक्रमणको चौराहामा उभिएको समाज
नेपालको सन्दर्भमा यो अवस्था अझ तीव्र देखिन्छ । कारण, नेपाल अहिले एकैचोटि धेरै संक्रमणबाट गुज्रिरहेको छ । पहिलो – पुरानो सामाजिक संरचना क्रमशः कमजोर हुँदैछ, तर नयाँ नैतिक संरचना अझ स्थिर बनेको छैन । अर्थात पुरानो सामाजिक संरचना र नयाँ पुस्ताको अपेक्षाबीच ठूलो दूरी छ । पुरानो प्रणाली सुस्त छ, तर नयाँ पुस्ता छिटो न्याय, अवसर र पारदर्शिता चाहन्छ । यही दूरीले फ्रस्टेसन (frustration) जन्माउँछ ।
दोस्रो, आर्थिक असुरक्षा गहिरो छ । बेरोजगारी, विदेश पलायन, भविष्यप्रतिको डर र अस्थिर अर्थतन्त्रले मानिसलाई मानसिक रूपमा थकित बनाइरहेको छ ।
तेस्रो, डिजिटल विस्तार अत्यन्त तीव्र भयो, तर डिजिटल संस्कार त्यति विकसित भएन । गाउँदेखि शहरसम्म सबै एउटै “भावनात्मक परिवेश” (emotion space) मा जोडिए, तर त्यसलाई सम्हाल्ने सामाजिक परिपक्वता समान रूपमा विकसित हुन सकेन ।
त्यसैले नेपालमा अहिले “चिडचिडा समाज” जस्तो अनुभूति हुनु स्वाभाविक हो। तर यसलाई केवल पतनको संकेत मान्नु गलत हुनेछ । यो परिवर्तनको असहज चरण पनि हुन सक्छ । यहाँ समस्या यही हो, परिवर्तनको गति चेतनाको परिपक्वता भन्दा छिटो भयो ।
अब समाधान कहाँ र के छ ?
समाजलाई केवल कानून, भाषण वा प्रविधिले मात्रै सुधार्न सकिँदैन । अन्ततः सभ्यताको दिशा मानिसको चेतनाले निर्धारण गर्छ । हामीलाई फेरि सिक्नुपर्नेछ: सुन्न, सहमत हुन, मर्यादित बहस गर्न, हार स्वीकार्न, डिजिटल अनुशासन अपनाउन, र मानिसलाई “डेटा (data)” होइन “मानव” को रूपमा हेर्न ।
अब हाम्रा विद्यालयमा केवल पाठ्यपुस्तक मात्र होइन, सञ्चार–साक्षरता (media literacy), भावनात्मक बौद्धिकता (emotional intelligence), नागरिक नैतिकता (civic ethics) र संवाद संस्कृतिको शिक्षा पनि अनिवार्य आवश्यक छ ।
निष्कर्ष :
आजको समाज पूर्ण रूपमा पतन भएको छैन, तर गहिरो मानसिक, नैतिक र भावनात्मक थकानमा छ । मानिसहरू रिसाएका छन्, किनकि उनीहरू भित्रभित्रै डराएका छन् । मानिसहरू घमण्डी देखिन्छन्, किनकि उनीहरू अस्वीकृतिको डर लुकाइरहेका छन् । मानिसहरू आक्रामक छन्, किनकि उनीहरू असुरक्षित छन् ।
हामी यस्तो युगमा बाँचिरहेका छौँ जहाँ: सूचना धेरै छ, तर ज्ञान कम । आवाज धेरै छ, तर संवाद कम । सम्पर्क धेरै छ, तर आत्मीयता कम ।अभिव्यक्ति धेरै छ, तर आत्मनियन्त्रण कम ।
सायद मानव सभ्यताको सबैभन्दा ठूलो संकट प्रविधिको तीव्रता होइन, चेतनाको सुस्तता हो ।
हामीले संसारसँग जोडिने प्रविधि त बनायौँ, तर मानिससँग जोडिने धैर्यता गुमायौँ । तर आशा अझै बाँकी छ । किनकि मानवता पूर्ण रूपमा मरेको छैन; ऊ केवल हल्ला, आक्रोश र अधैर्यभित्र दबिएको छ । र जबसम्म मानिसभित्र संवेदना, आत्मबोध र सुधार खोज्ने क्षमता बाँकी छ, तबसम्म समाजसँग पुनर्निर्माणको सम्भावना पनि बाँकी रहन्छ । सभ्यता प्रविधिले होइन, मानिसले आफूभित्र बचाइराखेको मानवताले टिकिरहन्छ ।
अन्ततः समाजको भविष्य पूर्वनिर्धारित हुँदैन । त्यो आजको सामूहिक चेतना, व्यवहार र संस्कृतिले तय गर्छ । त्यसैले अहिलेको समयलाई यसरी बुझ्न सकिन्छ: “समाज बिग्रिएको मात्र होइन, समाज आफैँलाई नयाँ रूपमा खोजिरहेको अवस्थामा छ ।” र शायद यही संक्रमणको हल्लाभित्र भविष्यको कुनै शान्त सत्य लुकेको छ ।
– २०८३ जेष्ठ १५ गते ।
