“गुणस्तरीय शिक्षाबाट आत्मनिर्भर भविष्यतर्फ : लिन स्कुलको नयाँ दृष्टि”

– शिशिर भण्डारी,निर्देशक-लिन इन्टरनेशनल बोर्डिङ स्कुल , वनेपा – काभ्रे ।

लिन इन्टरनेशनल बोर्डिङ स्कुल बनेपा क्षेत्रमा स्थापित पुरानाे निजी क्षेत्रबाट सञ्चालन भएको एक विद्यालय हो। यस विद्यालयले विगत २५ वर्षदेखि शैक्षिक क्षेत्रमा महत्वपूर्ण योगदान दिँदै आएको छ।
विद्यालयका निर्देशक शिशिर भण्डारी सँग गरिएको यस संवादमा नयाँ शैक्षिक सत्र २०८३ को तयारी, शिक्षामा गुणस्तर सुधारका प्रयास, निजी क्षेत्रको भूमिका तथा चुनौतीहरूबारे स्पष्ट धारणा प्रस्तुत गरिएको छ।
अन्तरवार्तामा शिक्षालाई केवल पढाइ मात्र नभई समग्र व्यक्तित्व विकासको प्रक्रिया मान्दै विद्यार्थी-केन्द्रित, सीपमूलक तथा प्रविधियुक्त शिक्षणमा जोड दिने दृष्टिकोण उजागर गरिएको छ। साथै, निजी विद्यालयप्रति उठ्ने प्रश्न, राज्यसँगको सम्बन्ध, शुल्क, गुणस्तर तथा सामाजिक जिम्मेवारीजस्ता विषयमा सन्तुलित र यथार्थपरक विचारहरू समेटिएका छन्।
यो संवादले नेपालको शिक्षा क्षेत्रमा देखिएका बहस तथा सम्भावित समाधानबारे एक समग्र दृष्टिकोण प्रदान गर्दछ। – सम्पादक 

नयाँ शैक्षिक सत्र २०८३ को लागि लिन इन्टरनेसन बोर्डिङ स्कुलको भावी योजना र शैक्षिक अवस्थाबारे जानकारी दिनुस न ! 

– नयाँ शैक्षिक सत्र २०८३ लाई हामीले केवल शैक्षिक वर्षको पुरानो नै निरन्तरता मात्रै नभई शिक्षामा गुणस्तरीय रूपान्तरणको चरणका रूपमा लिएका छौँ । हाम्रो मूल उद्देश्य “आत्मनिर्भरताको लागि गुणस्तरीय शिक्षा र सृजनशील भविष्य निर्माण” हो । हामी शिक्षा भनेको पढाइ मात्र नभई मानिसले आफू र समाजलाई बुझ्ने प्रक्रिया हो भन्ने मान्यतामा आधारित छौँ । त्यसैले यस वर्ष हामीले विद्यार्थी केन्द्रित शिक्षण, सीप र मूल्यमा आधारित शिक्षा, प्रविधियुक्त र व्यवहारिक शिक्षणमा विशेष जोड दिने सोच बनाएका छौँ।

लिनमा पढाइ केवल किताबमा सीमित छैन; हामी विद्यार्थीलाई जीवनका लागि तयार पार्ने शिक्षा दिन प्रतिबद्ध छौँ । सरल रूपमा भन्नुपर्दा – पढाइ, सोच्ने क्षमता र जीवन उपयोगी सीप लाई समान रूपमा विकास गर्ने हाम्रो लक्ष्य हो।

 सरकारले शैक्षिक सत्र सुरु भएपछि मात्र भर्ना लिनुपर्ने निर्देशन दिएको छ – यसलाई तपाईंहरूले कत्तिको पालना गर्नुभएको छ ?

– हामी नीति र विधिको सम्मान गर्ने संस्था हौँ, र सरकारी निर्देशनलाई पूर्ण रूपमा पालना गरेका छौँ र गर्ने नै छौ । मेरो दृष्टिमा राज्य र शिक्षाबीचको सम्बन्ध सन्तुलन र अनुशासनमा आधारित हुनुपर्छ, त्यसैले भर्ना प्रक्रिया हामीले पूर्ण रूपमा नीति अनुसार नै सञ्चालन गर्नेछौँ । अर्कोकुरा – म शिक्षा केवल प्रशासनिक प्रक्रिया मात्रै नभई मार्गदर्शन पनि हो भन्ने मान्यतामा विश्वास गर्छु । त्यसकारण, अभिभावक र विद्यालयबीच पारदर्शिता र विश्वास थप मजबुत बनाउन आवश्यक पनि देख्छु ।

 शिक्षामा निजी क्षेत्रले गुणस्तर सुधारमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको दाबी गरिन्छ,तपाईं आफ्नो योगदानलाई कसरी परिभाषित गर्नुहुन्छ ?

– मेरो दृष्टिमा निजी क्षेत्र समस्या होइन, शिक्षा विकासको सहकार्यकर्ता (development partner) हो । नेपालको इतिहास हेर्दा शिक्षा सधैं राज्य, समुदाय र निजी क्षेत्रको सहकार्यबाट अघि बढेको छ। निजी विद्यालयहरूले व्यवस्थापन दक्षता, उत्तरदायित्व र प्रतिस्पर्धात्मक संस्कार ल्याएर शिक्षा क्षेत्रमा सकारात्मक सुधारको वातावरण सिर्जना गरेका छन् । सैद्धान्तिक रूपमा पनि शिक्षा देशको उत्पादन क्षमता बढाउने मुख्य आधार हो, र सार्वजनिक–निजी सहकार्यले राज्य र निजी क्षेत्रलाई प्रतिस्पर्धी होइन, पूरक शक्ति का रूपमा जोड्छ । यसलाई सरल रूपमा भन्नुपर्दा – सरकारले आधार तयार गर्छ, निजी क्षेत्रले त्यसलाई प्रभावकारी रूपमा अघि बढाउँछ ।

निजी विद्यालय ‘नाफामुखी’ भएको आरोप छ,शिक्षा सेवा हो कि व्यवसाय ? तपाईंको स्पष्ट धारणा के हो ?

-शिक्षा मूलतः सेवा (service) हो र राष्ट्र निर्माणको आधार पनि । यसको सम्पूर्ण दायित्व राज्यको हो, तर वर्तमान नेपालको मौजुदा सन्दर्भमा अभिभावकको चाहना र आवश्यकता अनुरूप निजी शैक्षिक संस्थाबाट गुणस्तरीय शिक्षा दिइरहदा त्यसको लागि व्यवस्थापन र स्रोत आवश्यक हुन्छ । त्यसैले शिक्षा सेवा हो तर व्यावसायिक दक्षतासहित (professionally managed) सञ्चालन गर्नुपर्ने स्थिति छ।यसलाइ स्पष्ट भाषामा मेरो बुझाइ – हाम्रो प्राथमिकता नाफा होइन, गुणस्तर र विद्यार्थीको समग्र विकास हो । तर निजी तवरबाट यो सेवा दिइरहदा यसलाई टिकाउ र प्रभावकारी बनाउन व्यावसायिक व्यवस्थापन आवश्यक छ । यदि राज्य यो सन्दर्भमा सक्षम भयो भने यो सवाल उठ्नै पाउदैन ।

के राज्यले निजी स्कुल बन्द गर्न सक्दैन ? यस विषयमा तपाईंको बुझाइ के हो ?

-यो प्रश्नलाई भावनात्मक होइन, यथार्थ र नीतिगत दृष्टिले हेर्नुपर्छ । मेरो स्पष्ट बुझाइ के हो भने – यदि राज्यले सबै नागरिकलाई गुणस्तरीय, पहुँचयोग्य र विश्वासिलो शिक्षा प्रदान गर्न सक्षम हुन्छ भने, निजी विद्यालयहरू स्वाभाविक रूपमा आवश्यकताहीन हुँदै जान्छन्। त्यस्तो अवस्थामा: निजी विद्यालय बन्द गर्न कसैले दबाब दिनु पर्दैन, तिनीहरू स्वतः प्रतिस्पर्धामा टिक्न नसकेर घट्दै जान्छन्। तर वर्तमान सन्दर्भमा: जबसम्म सार्वजनिक शिक्षा प्रणालीले अभिभावकको अपेक्षा पूर्ण रूपमा पूरा गर्न सकेको छैन, निजी विद्यालयहरू एक विकल्प मात्र होइन कि – आवश्यकताका रूपमा रहेका छन् । त्यसैले, विना तयारी र जबर्जस्ती बन्द गर्ने प्रयासले अभिभावकको रोजाइमा हस्तक्षेप, विद्यार्थीको भविष्यमा अन्योल, शिक्षा प्रणालीमा असन्तुलन जस्ता गम्भीर प्रश्नहरू उठाउन सक्छ । सारमा भन्नुपर्दा: निजी विद्यालयको अन्त्य नीति र बन्देजबाट होइन, सार्वजनिक शिक्षाको गुणस्तर सुधारबाट हुन्छ। र राज्यले गर्न सक्छ ।

एसइई नतिजा जस्ता तथ्यांकले निजी विद्यालय अगाडि देखिन्छन् त्याे, वास्तविक गुणस्तर हो कि परीक्षा केन्द्रित तयारीको परिणाम मात्र ?

-यो प्रश्न धेरै महत्वपूर्ण छ । साँचो कुरा के हो भने, नेपालमा शिक्षा अझै पनि परीक्षा केन्द्रित (exam-oriented) प्रणालीमा नै छ । तर निजी विद्यालयको बलियो पक्ष यो छ कि: विद्यार्थीको प्रगति नियमित मूल्याङ्कन (continuous assessment) मार्फत अनुगमन, कमजोर विद्यार्थीलाई विशेष ध्यान,Concept-based र Project-based learning मार्फत विद्यार्थीले बुझेर सिक्ने क्षमता विकास गर्छन । सरल रूपमा भन्नुपर्दा: नतिजा केवल अंकको होइन्; यो विद्यार्थीले के सिक्यो, किन सिक्यो र कति बुझ्यो भन्ने वास्तविक गुणस्तरको संकेत नै हो ।

 अभिभावकबाट चर्को शुल्क लिने र अतिरिक्त बोझको गुनासो किन दोहोरिन्छ ? यसमा आत्मसमिक्षा गर्नुपर्ने ठाउँ छ ?

-यस विषयमा हामीले आत्मसमिक्षा गर्नैपर्छ । शुल्क बढ्नुका कारणहरूमा – प्रशिक्षित शिक्षक (qualified teachers), प्रयोगशाला, प्रविधि र पूर्वाधार (lab, technology, infrastructure), अतिरिक्त क्रियाकलाप (extra-curricular activities) आदी पर्दछन । तर निजी विद्यालयले स्वीकार गर्नु पर्छ कि  – पारदर्शिता, औचित्य र पहुँचयोग्यता (transparency, justification & affordability) अझ सुधार गर्नुपर्ने क्षेत्र हो । लिनमा हामीले यसका लागि: छात्रवृत्ति (scholarship), लचिलो आर्थिक समर्थन (flexible support), अभिभावकसँग नियमित संवाद (parent interaction) मार्फत सन्तुलन ल्याउने प्रयास गरिरहेका छौँ।सैद्धान्तिक रूपमा, यो केवल आर्थिक विषय होइन, न्याय (equity) र पहुँच (access) को विषय पनि हो । शिक्षा सबैको अधिकार हो, तर वर्तमान नेपालको सन्दर्भमा गुणस्तरीय शिक्षा दिन निश्चित लागत लाग्छ । सरल भाषामा: पारदर्शिता र जवाफदेहिता कायम राख्दै, हामी शिक्षा गुणस्तरीय र सबैका लागि पहुँचयोग्य बनाउन निरन्तर प्रयासरत छौँ।

सरकारले शुल्क निर्धारण र भर्ना प्रक्रियामा कडाइ गरिरहेको छ,यसलाई नियमनको आवश्यक कदम मान्नुहुन्छ कि निजी क्षेत्रमाथिको हस्तक्षेप ?

-नियमन आवश्यक छ, तर नियन्त्रण (control) होइन, मार्गदर्शन (guidance) हुनुपर्छ। मेरो दृष्टि अनुसार: नियम प्रक्रिया (process) भन्दा परिणाममा आधारित (result-based) हुनुपर्छ। यदि विद्यालयको आउटपुट राम्रो छ भने, उनीहरूलाई नवप्रवर्तन (innovation) गर्न स्वतन्त्रता दिनुपर्छ। सैद्धान्तिक दृष्टिले, Public Choice Theory ले देखाउँछ कि अत्यधिक नियन्त्रणले कार्यक्षमता घटाउँछ। सरल भाषामा: “कागज होइन, परिणाम हेरौँ।”

निजी विद्यालयले रोजगारी सिर्जना, प्रकाशन, स्टेसनरी लगायत क्षेत्रमा योगदान दिएको छ। तर के त्यो सामाजिक जिम्मेवारीसँग सन्तुलित छ?

-हो, निजी विद्यालयहरूले शिक्षा क्षेत्रसँगै रोजगारी, प्रकाशन, स्टेसनरी लगायत विभिन्न क्षेत्रमा महत्वपूर्ण योगदान दिएका छन् । तर, यो मात्र पर्याप्त हुँदैन । शिक्षा संस्था भएकाले उनीहरूको भूमिका आर्थिक मात्र होइन, सामाजिक पनि हुनुपर्छ। दार्शनिक दृष्टिले, शिक्षा केवल व्यक्तिगत विकास होइन, व्यक्ति + समाज रूपान्तरण (Individual + Society transformation) हो । लिन स्कुलको सन्दर्भमा, हामीले: छात्रवृत्ति कार्यक्रम, समुदायसँग सहकार्य, विद्यार्थीको प्रतिभा विकास मार्फत सामाजिक जिम्मेवारी पूरा गर्ने प्रयास गरेका छौँ । साथै, हामी समावेशी शिक्षा (inclusive education) लाई अझ सुदृढ बनाउने दिशामा काम गरिरहेका छौँ, ताकि गुणस्तरीय शिक्षा सीमित वर्गमा मात्र नअडियोस् । सरल भाषामा: निजी विद्यालयको योगदान तब मात्र सन्तुलित हुन्छ, जब आर्थिक योगदानसँगै सामाजिक उत्तरदायित्व पनि बराबरी रूपमा पूरा हुन्छ।

 ‘निजी विद्यालयले विद्यार्थी विदेश पलायन बढाउँछन्’ भन्ने आरोपबारे तपाईंको प्रतिक्रिया के छ ?

-यो विषय केवल विद्यालयसँग जोडिएको छैन। विद्यार्थी विदेश जाने कारणहरूमा: देशमा अवसर संरचना, उच्च शिक्षा प्रणाली, रोजगार अवस्था जस्ता विषय हुन । हामी लिनमा विद्यार्थीलाई skillful, confident र self-reliant बनाउने प्रयास गर्छौँ, ताकि उनीहरू जहाँ भए पनि सफल हुन सकून् – देशभित्र वा बाहिर । सरल भाषामा भन्नू पर्दा – विद्यार्थी विदेश जाने विषय शिक्षा प्रणालीको मात्र होइन, राष्ट्रिय संरचनाको पनि परिणाम हो । हाम्रो लक्ष्य: जहाँ भए पनि सफल हुने,आत्मनिर्भर (self-reliant) विद्यार्थी तयार पार्ने हो ।

पाठ्यपुस्तकको भारी, घोकन्ते शिक्षा र सिर्जनात्मकताको कमी-यी आलोचनाहरू कत्तिको यथार्थ छन् ?

– आंशिक रूपमा सत्य हो । तर लिनमा हामीले परम्परागत घोकन्ते शिक्षा (rote learning) तोड्ने प्रयास गरेका छौँ । जसको लागि हामीले  अपनाएको उपायहरूमा सृजनात्मक गतिविधि (creative activities), प्रतिस्पर्धात्मक अभ्यास, प्रोजेक्ट, मिडिया/ पब्लिक  एक्सपोजर (debate, project,media exposure), वार्षिक ४५–५० भन्दन बढी इभेन्टका आउट डोर/इनडोर  कार्यक्रम (sports events) हरू पर्दछन । हाम्रो लक्ष्य: विद्यार्थीको सर्बाङ्गिन विकास , सिर्जनशील सोच्ने विद्यार्थी (thinking student), केवल घोकेर उत्तर दिने विद्यार्थी होइन । सरल भाषामा: ज्ञान → बुझाइ → प्रयोग → सिर्जना । लिनमा हामीले  creative learning environment मार्फत यही परिवर्तन ल्याउन खोजिरहेका छौँ ।

प्रविधियुक्त शिक्षण, गुणस्तर र अभिभावकको अपेक्षा पूरा गर्न निजी विद्यालयहरूले के नयाँ सुधार गरिरहेका छन्?

– हाल निजी विद्यालयहरूले प्रविधियुक्त शिक्षण (technology-integrated learning) लाई प्राथमिकता दिएका छन् । हामीले पनि लिनमा स्मार्ट बोर्ड (smart board), कम्प्युटर प्रयोगशाला (computer lab),  ब्लेन्डेड लर्निङ (blended learning), डिजिटल साक्षरता (digital literacy), जस्ता अभ्यास लागू गरेका छौँ। तर हाम्रो धारणा स्पष्ट छ – प्रविधि साधन (tool) हो, शिक्षा होइन । यदि शिक्षक सक्षम र प्रेरणादायी छैन भने, प्रविधि मात्रले गुणस्तर दिन सक्दैन । त्यसैले हाम्रो ध्यान Technology + Teacher capability + Student engagement मा छ । सरल भाषामा भन्नू पर्दा प्रविधि, शिक्षकको क्षमता र विद्यार्थीको सक्रिय सहभागिता मिलेर मात्र गुणस्तरीय शिक्षा सम्भव हुन्छ।

सरकार, अभिभावक र निजी विद्यालयबीच देखिएको अविश्वास हटाउन तपाईंको ठोस समाधान के हो ?

यसको मुख्य समाधान हो – पारदर्शितामार्फत विश्वास (trust through transparency)। यसका लागि आवश्यक छ: खुला संवाद (open communication), स्पष्ट नीति (clear policy), साझा जिम्मेवारी (shared responsibility) । हाम्रो विश्वास छ कि विश्वास कुनै नीतिले होइन, व्यवहारले निर्माण हुन्छ।शिक्षा क्षेत्रमा दीर्घकालीन समाधानका लागि सार्वजनिक–निजी सहकार्य (PPP) लाई हामी भविष्यको मार्ग मान्छौँ ।

अन्तमा, नयाँ शैक्षिक सत्र र निजी विद्यालयको योगदानबारे केही थप भन्नु छ ?

-शिक्षा केवल जागिरको माध्यम होइन, मानव चेतनाको विकास यात्रा हो । नेपालको शिक्षा सुधार “निजी भर्सेज सार्वजनिक” को बहसबाट होइन, सहकार्य (collaboration) बाट सम्भव हुन्छ। मेरो विश्वास छ कि – “बलियो राष्ट्रको आधार बलियो शिक्षा हो । यही दर्शनका साथ आजको अभिभावकले आफ्नो बच्चाको भविष्यको लागि खोजेको वातावरण र शिक्षा दिन हाम्रो स्कुल सक्षम छ । ”लिन इन्टरनेशनल बोर्डिङ स्कुल तपाइको खोजाईको गुणस्तरीय, सृजनशील र आत्मनिर्भर नागरिक निर्माणमा प्रतिबद्ध छ ।

मलाई आफ्नो कुराहरू राख्ने मौका दिनु भएकोमा तपाईं र तपाईको यो मिडियाप्रति आभार र धन्यवाद ।।