– चेत बहादुर लामा,धुलिखेल
१. बिषय प्रवेश:
नेपाली समाजको विशिष्ट पहिचान नै यसको बहुजातीय, बहुभाषिक र बहुसांस्कृतिक बनोट हो। यही विविधताभित्र दशैं पर्वलाई हेर्ने दृष्टिकोण पनि बहुआयामिक छ। तामाङ समुदायको सांस्कृतिक चेतना र मार्क्सवादी विश्लेषणको लेन्सबाट हेर्दा दशैं केवल टीका, जमरा र आशीर्वादमा सीमित धार्मिक उत्सव मात्र रहँदैन; यो राज्यसत्ता, वर्गीय संरचना र सांस्कृतिक पहिचानको अन्तरसम्बन्ध खोतल्ने महत्त्वपूर्ण आधार बन्छ।
२. तामाङ पहिचान र दशैंप्रतिको बहुकोण:
तामाङ, किरात, मगर, गुरुङ जस्ता आदिवासी जनजाति समुदायको आफ्नै मौलिक प्रकृतिपूजा, पूर्वजपूजा र बोन/बौद्ध परम्परा छ। तामाङ समुदायमा दशैंप्रति मूलतः दुईवटा दृष्टिकोण पाइन्छन्। एकातिर, यसलाई पारिवारिक पुनर्मिलन, सामाजिक सद्भाव र आत्मीयता साट्ने अवसरका रूपमा अपनाइएको देखिन्छ। अर्कातिर, ऐतिहासिक रूपमा एकात्मक राज्यसत्ताले थोपरेको सांस्कृतिक वर्चस्व (Cultural Hegemony) को रूपमा विश्लेषण गर्दै आफ्नै मौलिक चाडपर्व (जस्तै: ल्होछार) को संरक्षणमा जोड दिने चेतना पनि उत्तिकै सबल छ। सांस्कृतिक लोकतन्त्रको मर्म भनेको सबैको पहिचानलाई समान सम्मान दिनु हो।
३. मार्क्सवादी दृष्टि: वर्ग, सत्ता र सांस्कृतिक बोझ:
मार्क्सवादी ऐतिहासिक भौतिकवादले संस्कृतिलाई उत्पादन सम्बन्ध, भौतिक जीवन र राज्यसत्ताको संरचनासँग जोडेर हेर्छ। यस दृष्टिबाट विश्लेषण गर्दा दशैंका दुईवटा प्रमुख पक्ष उजागर हुन्छन्:
क. वर्गीय खाडल र आर्थिक भार: सम्भ्रान्त वर्गका लागि दशैं तडकभडक र समृद्धिको प्रदर्शन गर्ने माध्यम बन्छ भने न्यून आय भएका श्रमजीवी परिवारका लागि यो ऋणको भारी, महँगी र सामाजिक प्रतिष्ठा जोगाउने मानसिक तनावको कारण बन्छ।
ख. श्रम र लिङ्गीय असमानता: चाडपर्वका नाममा महिलाहरूमाथि थपिने दोब्बर घरेलु श्रमभार र परम्पराका नाममा टिकिरहेका अन्धविश्वासहरू आलोचनात्मक बहसका विषय हुन्।
३. उपसंहार: समावेशी संस्कृति र वास्तविक विजय
दशैं मनाउनेको आस्थाको सम्मान गर्नु जत्तिकै महत्त्वपूर्ण नमनाउनेको सांस्कृतिक स्वतन्त्रताको रक्षा गर्नु पनि हो। वास्तविक विजय पौराणिक आख्यान अनुसार अरूमाथि प्रभुत्व जमाउनु होइन; विभेदमाथि समानता, शोषणमाथि न्याय र अन्धविश्वासमाथि मानवीयताको विजय हो। जब राज्यले सबै जनजातिको मौलिक संस्कृतिलाई समान अवसर र सम्मान दिन्छ, तब मात्र समाजमा वास्तविक सांस्कृतिक समृद्धि र सद्भाव कायम हुन सक्छ।
४. सन्दर्भ सामग्री:
१. कार्ल मार्क्स र फ्रेडरिक एङ्गेल्स, The German Ideology (१८४५-४६),सामाजिक चेतना र संस्कृतिको भौतिकवादी विश्लेषण।
२. कार्ल मार्क्स, Capital, Volume I (१८६७),वर्गीय संरचना र उत्पादन सम्बन्ध।
३. धम्मपद-करुणा, आत्मसंयम, विवेक र नैतिक विजयसम्बन्धी शिक्षा।
