१. बिषय प्रबेश: पतनपछि पनि पुनर्जागरणको बाटोमा कम्युनिज्म
सोभियत संघको पतनपछि धेरैले कम्युनिज्मलाई ‘इतिहासको अन्त्य’ भनेर घोषणा गरे। तर तीन दशकपछि पनि कम्युनिष्ट विचारधारा मरेको छैन, बरु नयाँ रूपमै पुनर्जीवित हुँदैछ।
आज विश्वव्यापी असमानता, साम्राज्यवादी नियन्त्रण र नवउदारवादको गहिरिँदो संकटले फेरि प्रमाणित गरिरहेको छ । मानव मुक्तिका लागि वैकल्पिक प्रणालीको आवश्यकता अझै पनि कम्युनिज्ममै छ।
२. विश्व कम्युनिष्ट आन्दोलनको वर्तमान अवस्था
आज पनि चीन, भियतनाम, क्युबा, लाओस र उत्तर कोरिया जस्ता देशहरूमा कम्युनिष्ट पार्टी सत्तामा छन्। ती देशहरूले ‘बजारमुखी समाजवाद’ अपनाएर उल्लेखनीय आर्थिक उपलब्धि हासिल गरेका छन्। तर यही आर्थिक खुलापनले विचारधाराको शुद्धतामाथि प्रश्न उठाएको छ-के यो समाजवाद हो कि राज्य पुँजीवाद?
युरोपमा कम्युनिष्ट पार्टीहरू संसदसम्म सीमित छन् भने ल्याटिन अमेरिकामा भेनेजुएला, निकारागुवा र बोलिभियामा समाजवादी शासनले अमेरिकी नाकाबन्दी र साम्राज्यवादी हस्तक्षेपका बाबजुद जनमुखी नीतिहरू अघि बढाइरहेका छन्।
३. सोभियत पतनका कारण र कम्युनिष्टहरूको शिक्षा
सोभियत संघको पतन केवल विचारधाराको असफलता थिएन, यो जनसरोकार र लोकतान्त्रिक अभ्यासको अभावको परिणाम पनि थियो। अत्यधिक केन्द्रीयकरण, कठोर राजनीतिक नियन्त्रण र जनसहभागिताको कमीले व्यवस्थाप्रति असन्तुष्टि बढायो।
गोर्बाचोभको ‘पेरेस्ट्रोइका’ र ‘ग्लासनोस्त’ सुधारले स्वतन्त्रता त ल्यायो, तर पार्टीको नियन्त्रण कमजोर बनायो। यसले कम्युनिष्टहरूलाई सन्देश दियो कि विचारधारा तब मात्र जीवित रहन्छ जब जनतासँगको सम्बन्ध जरा गाडेर रहन्छ।
४. एसियाली सन्दर्भमा कम्युनिष्ट आन्दोलन र साम्राज्यवादी दमन
इन्डोनेसिया, म्यानमार र फिलिपिन्समा कम्युनिष्ट आन्दोलनमाथि भएका निर्दय दमनले साम्राज्यवादको क्रूरताको चित्र देखाउँछ। सन् १९६५ मा इन्डोनेसियामा अमेरिकी समर्थनमा लाखौं कम्युनिष्ट र नागरिकको सामूहिक नरसंहारले इतिहासकै कालो पाना लेख्यो।
नेपाल र भारतमा कम्युनिष्ट आन्दोलनले फरक स्वरूप लिएको छ।
नेपालमा कम्युनिष्टहरूले गणतन्त्र, संघीयता र धर्मनिरपेक्षताको प्राप्तिमा निर्णायक योगदान गरे। तर आज गुटबन्दी, सत्तालिप्सा र नैतिक विचलनले आन्दोलनको विश्वसनीयता घटाएको छ। युवापुस्तासँगको सम्बन्ध कमजोर हुँदै गएको छ।
भारतमा CPI(M) र CPI जस्ता पार्टीहरू हिन्दुत्ववादी राष्ट्रवाद र बजारपुँजीको दबाबबीच सीमित प्रभावमा छन्।
५. पपुलिज्म भर्सेज विचारधारा
आजको विश्व राजनीतिमा पपुलिज्म (लोकप्रियतावाद) हावी छ-भावनात्मक भाषण, छोटो अवधिको लोकप्रियता र नीति विहीन नारा।
तर कम्युनिज्म यसको विपरीत दीर्घकालीन वैज्ञानिक दृष्टिकोण हो। यदि कम्युनिष्ट शक्तिहरूले रोजगारी, शिक्षा, स्वास्थ्य, र सामाजिक न्यायका सवालमा प्रत्यक्ष जनसरोकार स्थापित गर्न सके, विचार फेरि जनताको हृदयमा फर्किन सक्छ।
६. अमेरिकी साम्राज्यवाद र प्रतिरोधको राजनीति
अमेरिकी साम्राज्यवाद अझै विश्वभर प्रभुत्व जमाउन खोज्दैछ-आर्थिक नाकाबन्दी, सांस्कृतिक वर्चस्व र सैन्य हस्तक्षेपमार्फत। भेनेजुएला, क्युबा र प्यालेस्टाइनका संघर्षहरूले देखाएका छन् कि प्रतिरोध अझै जीवित छ।
कम्युनिष्ट आन्दोलनले अब वातावरणीय न्याय, श्रमिक अधिकार, र उत्पीडित वर्गको प्रश्नसँग अन्तर्राष्ट्रिय एकता कायम गर्न सके मात्र साम्राज्यवादविरुद्धको मोर्चा सशक्त बन्न सक्छ।
७. रूपान्तरणका दिशाहरू: २१औं शताब्दीको कम्युनिज्म
२१औं शताब्दीको कम्युनिज्मले अन्ध वैचारिक कठोरता होइन, रूपान्तरण र व्यवहारिकतामा जोड दिनुपर्छ।
कम्युनिष्ट आन्दोलनको पुनर्जागरणका लागि तीन प्रमुख कार्य आवश्यक छन्:-
क. वैचारिक स्पष्टता:
मार्क्सवादका आधारमा आधुनिक आर्थिक, सामाजिक र प्रविधिक प्रश्नहरूको समाधान खोज्ने।
ख. सांगठनिक एकता:
गुटबन्दी, स्वार्थ,पदलोलुप र सत्तालिप्सालाई त्यागी साझा वर्गीय लक्ष्यतर्फ केन्द्रित हुने।
ग. जनसंलग्नता र डिजिटल रूपान्तरण:
युवापुस्तासँग प्रत्यक्ष सम्पर्क, सामाजिक सञ्जालमा वैचारिक उपस्थिति, र “डिजिटल कम्युनिष्ट पार्टी” निर्माणको अवधारणा समयको माग हो।
८. निष्कर्ष: पुनर्जागरणको दिशातर्फ
कम्युनिज्म मरेको छैन, बरु रूपान्तरणको यात्रामा छ।
पुँजीवादी संकट, जलवायु आपत र चरम असमानताको युगमा यो विचार फेरि विश्वलाई नयाँ दिशा दिन सक्षम छ।
२१औं शताब्दीको कम्युनिष्ट आन्दोलनको भविष्य यसको वैचारिक लचिलोपन, सांगठनिक एकता र साम्राज्यवादविरुद्धको दृढ प्रतिरोधमा निर्भर छ।
कम्युनिज्म अब केवल इतिहास होइन-भविष्यको सम्भावना पनि हो। अस्तु ।
