अमेरिकी साम्राज्यवाद एक अस्ताउँदो सूर्य, एकध्रुवीय लुटतन्त्रको अन्त्य र बहुध्रुवीय विश्व व्यवस्थाको उदय

• चेत बहादुर लामा

संयोजक, नेपाल शिक्षक संगठन जिल्ला समिति, काभ्रेपलाञ्चोक

इतिहास कुनै एक वर्ग, राष्ट्र वा सभ्यताको स्थायी बपौती होइन। उत्पादन सम्बन्ध, आर्थिक शक्ति, प्रविधि र वर्ग संघर्षका परिवर्तनसँगै विश्व व्यवस्थाहरू पनि बदलिन्छन्। एक समय ब्रिटिस साम्राज्य विश्व अर्थतन्त्रको केन्द्र थियो; आज त्यो इतिहासको विषय बनेको छ। त्यसैगरी, दोस्रो विश्वयुद्धपछि विश्वको प्रमुख शक्ति बनेको अमेरिकी प्रभुत्व पनि आज आर्थिक, राजनीतिक र भूराजनीतिक चुनौतीहरूको सामना गरिरहेको छ।

मार्क्सवादी दृष्टिकोणले हेर्दा यो केवल कुनै एक राष्ट्रको संकट होइन; यो पूँजीवादभित्र विकसित भएका गहिरा अन्तरविरोधहरूको अभिव्यक्ति हो। अमेरिकी साम्राज्यवाद आधुनिक एकाधिकार पूँजीवादको सबैभन्दा प्रभावशाली स्वरूपका रूपमा विकसित भयो, तर आज त्यही व्यवस्थाले आफ्नै सीमासँग संघर्ष गरिरहेको देखिन्छ।

१. लेनिनको साम्राज्यवाद सिद्धान्त र आजको विश्व

Vladimir Lenin ले आफ्नो प्रसिद्ध कृति Imperialism, the Highest Stage of Capitalism (१९१६) मा साम्राज्यवादलाई पूँजीवादको अन्तिम चरणका रूपमा व्याख्या गरेका थिए। उनका अनुसार यस चरणका मुख्य विशेषताहरू हुन्:-

क. उत्पादन र पूँजीको एकाधिकार,

बैंकिङ र औद्योगिक पूँजीको वित्तीय पूँजीमा रूपान्तरण,

ख. पूँजीको निर्यात,

ग. अन्तर्राष्ट्रिय एकाधिकारहरूको उदय,

घ. विश्वको आर्थिक तथा राजनीतिक विभाजन।

आज बहुराष्ट्रिय निगम, अन्तर्राष्ट्रिय वित्तीय संस्था, विश्वव्यापी सैन्य गठबन्धन तथा विशाल हतियार उद्योगको प्रभाव हेर्दा लेनिनको विश्लेषण अझै पनि धेरै राजनीतिक विश्लेषकहरूको बहसको केन्द्रमा रहेको देखिन्छ।

मार्क्सवादी दृष्टिमा अमेरिकी राज्य संरचना पुँजीवादी वर्गीय हितसँग गहिरो रूपमा गाँसिएको छ, जहाँ राज्य, वित्तीय संस्था र सैन्य उद्योगबीचको सम्बन्धलाई “मिलिटरी इन्डस्ट्रियल कम्प्लेक्स” भनेर पनि चर्चा गरिन्छ।

२. युद्ध, हस्तक्षेप र प्राकृतिक स्रोतको राजनीति

Dwight D. Eisenhower ले सन् १९६१ को विदाइ भाषणमै “Military Industrial Complex” को प्रभावप्रति चेतावनी दिएका थिए।

पछिल्ला तीन दशकमा इराक, अफगानिस्तान, लिबिया तथा सिरियामा भएका अमेरिकी नेतृत्वका सैन्य हस्तक्षेपहरू विश्व राजनीतिका सबैभन्दा विवादास्पद घटनामध्ये पर्छन्। समर्थकहरूले ती हस्तक्षेपलाई सुरक्षा वा आतंकवादविरुद्धको अभियानका रूपमा व्याख्या गर्छन् भने आलोचकहरूले त्यसलाई भू-रणनीतिक प्रभाव, ऊर्जा स्रोत र शक्ति विस्तारसँग जोड्छन्।

Brown University Costs of War Project का अध्ययनहरू अनुसार यी युद्धहरूले लाखौं मानिसको मृत्यु, करोडौंको विस्थापन तथा विशाल आर्थिक क्षति निम्त्याएका छन्। त्यस्तै United Nations High Commissioner for Refugees का तथ्याङ्कले मध्यपूर्व तथा अफगानिस्तानबाट उत्पन्न शरणार्थी संकटलाई विश्वकै ठूलो मानवीय संकटमध्ये एक मानेको छ।

इरान र भेनेजुएलामाथिका आर्थिक प्रतिबन्धहरू पनि अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिमा निरन्तर बहसको विषय बनेका छन्। समर्थकहरूले तिनलाई सुरक्षा तथा कूटनीतिक दबाबको माध्यम भन्छन् भने आलोचकहरूले ती प्रतिबन्धले सर्वसाधारण नागरिकलाई बढी असर पार्ने तर्क गर्छन्।

३. अमेरिकी अर्थतन्त्रभित्रका अन्तरविरोध:

अमेरिका अझै पनि विश्वकै ठूलो अर्थतन्त्र हो। तर त्यहाँ बढ्दो आय असमानता, विद्यार्थी ऋण, स्वास्थ्य सेवाको उच्च लागत, आवास संकट तथा राजनीतिक ध्रुवीकरणले गम्भीर बहस सिर्जना गरेको छ।

Thomas Piketty को Capital in the Twenty-First Century ले पूँजीको केन्द्रीकरण र सम्पत्ति असमानताको तीव्र वृद्धिबारे विस्तृत विश्लेषण प्रस्तुत गरेको छ।

Federal Reserve तथा विभिन्न अनुसन्धान संस्थाहरूका तथ्याङ्कले पनि सम्पत्तिको ठूलो हिस्सा सीमित वर्गमा केन्द्रित हुँदै गएको देखाउँछन्।

मार्क्सवादी दृष्टिले यी घटनाहरू पूँजीवादी उत्पादन सम्बन्धभित्र विकसित अन्तरविरोधका परिणाम हुन्।

४. बहुध्रुवीय विश्व व्यवस्थातर्फको संक्रमण:

एक्काइसौँ शताब्दीमा चीनको आर्थिक उदय, रुसको पुनःसक्रिय भूराजनीतिक भूमिका तथा ब्रिक्स राष्ट्रहरूको विस्तारले अन्तर्राष्ट्रिय शक्ति सन्तुलनमा नयाँ अवस्था सिर्जना गरेको छ।

BRICS को विस्तारसँगै अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारमा स्थानीय मुद्राको प्रयोग, नयाँ विकास बैंक तथा डलरमाथिको निर्भरता घटाउने प्रयासहरू बढिरहेका छन्।

यद्यपि अमेरिकी डलर अझै पनि अन्तर्राष्ट्रिय आरक्षित मुद्राको प्रमुख स्थानमा छ, वैकल्पिक वित्तीय संरचनाबारे छलफल तीव्र बन्दै गएको छ।

अफगानिस्तानबाट अमेरिकी फौजको फिर्ती, युक्रेन युद्ध तथा मध्यपूर्वका नयाँ शक्ति समीकरणहरूले विश्व एकध्रुवीय अवस्थाबाट क्रमशः बहुध्रुवीय संरचनातर्फ बढिरहेको संकेत दिएका छन् भन्ने विश्लेषण धेरै अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धविद्हरूले गरेका छन्।

५. उपसंहार: प्रश्न केवल साम्राज्यको होइन, विकल्पको पनि हो

अमेरिकी प्रभुत्वका सीमाहरूबारे बहस बढ्दै गएको छ। तर कुनै एक शक्तिको प्रभाव घट्नु मात्र न्यायपूर्ण विश्व व्यवस्थाको ग्यारेन्टी होइन। इतिहासले देखाएको छ:एउटा प्रभुत्वशाली शक्ति कमजोर हुँदा अर्को शक्ति पनि उस्तै प्रभुत्ववादी बन्न सक्छ।

मार्क्सवादी दृष्टिकोणबाट हेर्दा स्थायी समाधान उत्पादनका साधनमाथि सीमित वर्गको नियन्त्रणको अन्त्य, श्रमको सम्मान, सामाजिक न्याय, राष्ट्रहरूको समान सार्वभौमिकता तथा अन्तर्राष्ट्रिय सहयोगमा आधारित विश्व व्यवस्थाको निर्माणमा निहित छ।

इतिहास अन्ततः जनताको संघर्ष, श्रम र सामाजिक परिवर्तनबाट अघि बढ्छ। त्यसैले भविष्यको विश्व व्यवस्था कस्तो हुन्छ भन्ने कुरा कुनै एक महाशक्तिले होइन, विश्वभरिका श्रमजीवी जनता, सामाजिक आन्दोलन तथा राष्ट्रहरूको सामूहिक राजनीतिक यात्राले निर्धारण गर्नेछ।

६. सन्दर्भ सामग्री

1. Karl Marx & Friedrich Engels (1848). The Communist Manifesto.

2.Vladimir I. Lenin (1916). Imperialism: The Highest Stage of Capitalism.

3. Thomas Piketty (2014). Capital in the Twenty-First Century.

4. David Harvey (2003). The New Imperialism.

5. Immanuel Wallerstein (2004). World-Systems Analysis.

6. John Bellamy Foster (2006). The Naked Imperialism.

7. Brown University Costs of War Project.

8. SIPRI-Yearbook on Military Expenditure and Arms Transfers.

9. UNHCR-Global Trends: Forced Displacement Report.

10. World Bank, World Development Indicators.

11. IMF,World Economic Outlook.