नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनको सुदृढीकरण र शुद्धीकरण: कुर्सी होइन, वर्गसंघर्षको पुनर्जागरण

• चेत बहादुर लामा-संयाेजक अखिल नेपाल शिक्षक संगठन

नेतृत्व “पार्टी कार्यालयमा मात्र होइन, जनताको जीवनमा देखिनुपर्छ; नेताको भाषणमा होइन, श्रमिकको पसिनामा भेटिनुपर्छ।”

१. विषय प्रवेश: रातो झण्डा बोकेर पुँजीवादी संस्कार बोक्ने कि समाजवादको बाटो रोज्ने?

नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलन सन् १९४९ मा पुष्पलाल श्रेष्ठको नेतृत्वमा जन्मिएदेखि आजसम्म क्रान्ति, एकता, विभाजन र सत्ताको चक्रमा घुमिरहेको छ। राजतन्त्र अन्त्य, गणतन्त्र स्थापना, जनयुद्ध र जनआन्दोलनमा यसले निर्णायक भूमिका खेल्यो। तर आज यो आन्दोलन वैचारिक शिथिलता, सङ्गठनात्मक विकृति, पुस्तान्तरणको सङ्कट र जनतासँगको दूरीको सिकार बनिरहेको छ।

प्रश्न, पार्टी कति ठूलो छ भन्ने होइन; प्रश्न, पार्टी कति कम्युनिष्ट छ? प्रश्न, संसदमा कति सिट छ भन्ने होइन; श्रमजीवी जनताको जीवनमा पार्टीको कति भरोसा छ भन्ने हो।

मार्क्सवादी दृष्टिकोणबाट हेर्दा यो सङ्कट आकस्मिक होइन। यो वर्ग सङ्घर्षको द्वन्द्वात्मक विकास, नेतृत्वको अवसरवाद र वस्तुगत परिस्थितिबीचको अन्तरविरोधको परिणाम हो। सुदृढीकरण र शुद्धीकरण भनेको केवल नारा वा पार्टी कार्यालय मर्मत होइन। यो पार्टीको वर्गीय चरित्र मर्मत र मार्क्स, एंगेल्स, लेनिन, माओको वैज्ञानिक समाजवादलाई नेपाली वस्तुगत यथार्थमा सिर्जनात्मक रूपमा लागू गर्नु हो।

२. राजनीतिक कार्यनीति र रणनीति: गन्तव्य नचिन्ने पार्टीले बाटो कसरी देखाउँछ?

कम्युनिष्ट पार्टीको रणनीति दीर्घकालीन गन्तव्य हो-समाजवाद हुँदै साम्यवादतर्फको यात्रा। कार्यनीति भनेको त्यहाँ पुग्न अपनाइने तत्कालीन बाटो, वर्तमान शक्ति सन्तुलन, वर्गीय शक्तिहरूको विश्लेषण र मोर्चा निर्माण। लेनिनले “Left-Wing” Communism: an Infantile Disorder मा भनेझैं क्रान्तिकारीहरूले वस्तुगत अवस्थाअनुसार लचकता अपनाउनुपर्छ, तर सिद्धान्त छाड्नु हुँदैन।

नेपाली कम्युनिष्टहरूले प्रायः रणनीति र कार्यनीतिलाई गोलमाल पारेका छन्-कुनै बेला सशस्त्र सङ्घर्ष, कुनै बेला संसदीय सुधारवाद, कुनै बेला एकताको नाममा सिद्धान्तहीन सम्झौता। यदि चुनाव जित्नु नै अन्तिम लक्ष्य भयो भने पार्टी क्रमशः चुनावी मेसिन बन्छ; यदि सत्ता प्राप्ति नै अन्तिम उद्देश्य भयो भने पार्टी सत्ताको संरक्षक बन्छ। तर मार्क्सवादी पार्टीको अन्तिम दिशा शोषणविहीन, वर्गीय विभेदरहित समाज निर्माण नै हुनुपर्छ। संसदमा प्रवेश गरौँ, तर संसदवादमा हराउनु हुँदैन।

३. पहिलो पुस्तालाई सम्मान, नयाँ पुस्तालाई हस्तान्तरण

ट्रोट्स्कीले The New Course मा भनेझैं पुरानो पुस्ताले अनुभव र वैचारिक पूँजी जोगाउँछ, तर नयाँ पुस्ता बिना पार्टी मर्छ। पहिलो पुस्ता (पुष्पलालदेखि मदन भण्डारी, प्रचण्ड पुस्तासम्म) ले बलिदान दिए, गणतन्त्र ल्याए। उनीहरूलाई सम्मान गर्नु ऐतिहासिक निरन्तरता हो।

तर सम्मान भनेको पदमाथि आजीवन कब्जा होइन। इतिहासमा योगदान गरेको अधिकारले भविष्यको नेतृत्वमा आजीवन आरक्षण पाउनुपर्दैन। पुरानो पुस्ताले नयाँ पुस्तालाई रोक्ने होइन, तयार गर्ने हो; नयाँ पुस्ताले पुरानो पुस्तालाई अपमान गर्ने होइन, अनुभवबाट सिक्ने हो। नेतृत्व हस्तान्तरण भनेको विरासतको अन्त्य होइन, विरासतको पुनर्जन्म हो।

४. लेनिनवादी सङ्गठनात्मक सिद्धान्तको पुनःस्थापना

लेनिनको लोकतान्त्रिक केन्द्रीयताको सार हो-स्वतन्त्र छलफल + एकताबद्ध कार्यान्वयन। अर्थात् छलफल र अभिव्यक्तिमा स्वतन्त्रता, काम कारबाहीमा एकरूपता। What Is to Be Done? र One Step Forward, Two Steps Back मा लेनिनले व्यावसायिक क्रान्तिकारीहरूको सङ्गठन, अनुशासन र जनसमूहसँगको सम्बन्धमा जोड दिएका छन्।

नेपाली कम्युनिष्ट पार्टीहरूमा यो सिद्धान्त प्रायः उल्टो लागू भएको छ-“निर्णय गर्दा जनवाद शून्य, कार्यान्वयन गर्दा केन्द्रीयता शून्य” को अराजक अवस्था। माथिबाट आदेश, तलबाट मौनता; गुटबन्दी, व्यक्तित्व पूजा र अनुशासनहीनता। शुद्धीकरणको अर्थ फरक मत दबाउनु होइन, बरु खुला छलफलपछि एकता कायम गर्नु र अवसरवादी, भ्रष्ट तत्वलाई सफा गर्नु हो।

५. पार्टी सुधार कसरी? अनुहार फेरेर होइन, चरित्र फेरेर

पार्टी सुधार भनेको सतही कमिटी गठन वा केही पदाधिकारी हटाउनु मात्र होइन, यो राजनीतिक संस्कार सुधार हो। यदि गुटवाद उस्तै रह्यो भने अनुहार फेरिए पनि पार्टी उस्तै रहन्छ।

मार्क्सवादी सुधारका आधारहरू:

क. वैचारिक शुद्धीकरण: मार्क्सवाद-लेनिनवादको सिर्जनात्मक अध्ययन, सुधारवाद र संशोधनवादविरुद्ध सङ्घर्ष।

ख. सङ्गठनात्मक शुद्धीकरण: लोकतान्त्रिक केन्द्रीयताको पुनःस्थापना, जवाफदेहिता।

ग. नैतिक शुद्धीकरण: भ्रष्टाचार, सम्पत्ति आर्जन, जीवनशैलीको जाँच।

घ. व्यावहारिक कदमहरू: नियमित राजनीतिक-वैचारिक प्रशिक्षण; नेतृत्वको कार्यसम्पादन मूल्याङ्कन; आर्थिक पारदर्शिता र सार्वजनिक लेखापरीक्षण; गुटगत भागबण्डाको अन्त्य; जनतासँग नियमित प्रत्यक्ष संवाद; श्रम-त्याग-क्षमताका आधारमा जिम्मेवारी; भ्रष्टाचार-अवसरवादविरुद्ध कठोर अनुशासन; र निश्चित अवधिपछि नेतृत्व हस्तान्तरणको संस्कृति। माओले “अन्तरविरोधबारे” मा भनेझैं आन्तरिक अन्तरविरोध समाधान नगरी बाह्य सङ्घर्ष जितिँदैन। पार्टी सुधार निरन्तर प्रक्रिया हो, एकपटकको अभियान होइन।

६. जनताले पत्याउने र जनतामा भिज्ने नेतृत्व

जनताको विश्वास भाषणबाट मागेर पाइँदैन। व्यवहारबाट कमाउनुपर्छ। गरिबीमा भाषण गर्ने नेता महँगो जीवनशैलीमा देखियो भने जनताले प्रश्न गर्छन्; सर्वहारा वर्गको कुरा गर्ने नेता श्रमबाट टाढा भयो भने जनताले प्रश्न गर्छन्।

जनतामा भिज्ने नेतृत्व भनेको माओको मास लाइन-“जनताबाट सिक, जनतामाझ जाउ।” नेता सिंहदरबार वा बालुवाटारको बन्द कोठामा होइन, श्रमजीवीको खेतबारी, मजदुरको कार्यस्थल, शिक्षकको विद्यालय र युवाको बेरोजगारीको पीडामा जन्मिने हो। आज धेरै नेताहरू महल र संसदमा कैद छन्। यस्तो नेतृत्वले क्रान्ति होइन, व्यवस्थापन मात्र गर्न सक्छ।

७. माछा र पानीको सम्बन्ध

माओको प्रसिद्ध रूपक: क्रान्तिकारी दल माछा हो, जनता पानी। पानी बिना माछा बाँच्दैन। पार्टीले जनतालाई प्रयोग मात्र गरेर होइन, उनीहरूको वास्तविक मुक्तिको औजार बनेर मात्र बलियो हुन्छ। जब पार्टी जनताबाट टाढा जान्छ, पानी सुक्छ र माछा मर्छ।

हरेक पार्टी कमिटीले सोध्नुपर्ने प्रश्न: पछिल्लो एक महिनामा हामीले जनताका लागि के गर्‍यौँ? कुन किसानको समस्या उठायौँ? कुन मजदुरको पक्षमा उभियौँ? यदि उत्तर छैन भने पार्टीको संगठन कागजमा मात्र जीवित छ।

८. श्रममा आधारित पार्टी

मार्क्सले भनेका छन्-“श्रम नै मूल्यको स्रोत हो।” पार्टीको आधार मजदुर, किसान, मजदुर महिला र युवा श्रमशक्ति हुनुपर्छ, अन्यथा यो मध्यवर्गीय क्लब बन्छ। “नगरे श्रम, पाइँदैन अन्न” भन्ने मूल मर्मलाई बिर्सेर कैयौँ नेता-कार्यकर्ता दलाल, ठेकेदार र विचौलियामा रूपान्तरित भएका छन्।

पार्टीका प्रत्येक सदस्यले वर्षमा कम्तीमा निश्चित दिन प्रत्यक्ष श्रम (कृषि, निर्माण, उत्पादन, सामुदायिक सेवा) मा जोडिनैपर्ने बाध्यकारी नीति लागू गरिनुपर्छ। कार्यालयमा रातो झण्डा र जीवनमा सुविधाभोगी संस्कार,यो विरोधाभास अन्त्य हुनुपर्छ।

९. भू-राजनीति र नेपाली कम्युनिष्ट पार्टी

नेपाल भारत र चीनबीचको “दुई ढुङ्गाबीचको तरुल” हो। साम्राज्यवाद र विस्तारवादको विश्लेषण बिना राष्ट्रिय मुक्ति सम्भव छैन। नेपाली कम्युनिष्टहरूले न भारतपरस्त, न चीनपरस्त, न अमेरिकी साम्राज्यवाद बरु राष्ट्रिय स्वाधीनता, सार्वभौमिकता, पञ्चशील र समाजवादी अन्तर्राष्ट्रियतावादमा आधारित स्वतन्त्र भू-राजनीतिक दृष्टिकोण अङ्गीकार गर्नुपर्छ। मार्क्सवाद अन्तर्राष्ट्रवादी हो, तर अन्तर्राष्ट्रवाद भनेको राष्ट्रिय स्वाधीनता बेच्नु होइन।

जाग! अब सुत्ने बेला होइन, कार्यकर्ता किन सुतेको?

“नून खाएको कुखुरा जस्तै किन चुपचाप? पसिना बगाउने हात किन मौन बसेको?”जनयुद्धताका ज्यान हत्केलामा राखी एके-४७ बोक्ने ती नेता-कार्यकर्ताहरु किन चीरनिद्रामा ? जनता जवाफ खोजिरहेको छ ।

प्रश्न सोझो छ, तर चोट गहिरो छ। हजारौँ कार्यकर्ता जो एकबेला गाउँ-गाउँ हिँडेर झण्डा उचाल्थे, आज किन ओठ सिलाएर बसेका छन्? जो नेतृत्वको गल्तीमाथि प्रश्न उठाउनुपर्ने थियो, उही आज “पार्टीले खुवाएको नून” को ऋणमा चुपचाप टाउको हल्लाइरहेको छ। यो चुप्पो कुनै अनुशासन होइन। यो राजनीतिक मृत्युको पूर्वलक्षण हो ।

नून खाएको कुखुरा जस्तै झोक्रेर बस्ने? जब कि त्यो कुखुरा आफ्नै मालिकको भान्सामा भोलि कराहीमा पर्छ, तर बोल्दैन किनभने त्यसलाई थाहै हुँदैन कि नूनको स्वाद र बलिदानको मूल्य फरक कुरा हो। के हाम्रा कार्यकर्ता पनि त्यस्तै भइसके? पद, भत्ता र नजिकपनाको सानो “नून” का लागि सिद्धान्तको आवाज बेचिसके?

किन सुतेको छ कार्यकर्ता?

क. डरले: गुटको आँखामा नराम्रो नबनियोस् भनेर वा सरकारको आँखाको कसिङ्गर बन्छ कि भनेर

ख. लोभले: भोलिको कुनै सानो पद वा अवसरको आशाले।

ग. थकानले: वर्षौंसम्म बोलेर पनि केही नफेरिएको निराशाले।

घ. भ्रमले: “नेतृत्वले जे गर्छ ठीकै गर्छ” भन्ने अन्धभक्तिले।

ङ. मापदण्ड बिना जनताले नपत्याएका ब्यक्तिहरु (आफ्नो नजिकको मान्छेको) पदीय हैसियत जिल्ला,प्रदेश र केन्द्रमा पुर्याएकोले ।

इतिहासले सिकाएको पाठ स्पष्ट छ: मौन कार्यकर्ता क्रान्तिको सबैभन्दा ठूलो शत्रु हो, किनभने शत्रुको गोलीभन्दा बढी घातक हुन्छ आफ्नै व्यक्तिको मौनता। पानी सुक्दै गएको बेला माछा चुप लागेर बस्दैन, छटपटाउँछ। तर हाम्रो पार्टीको जरा सुक्दै गर्दा पनि धेरै कार्यकर्ता किन सन्तोषी छन्? यो सन्तोष होइन, यो सुविधाभोगी निद्रा हो र निद्राबाट बिउँझनु नै आजको पहिलो क्रान्तिकारी कदम हो।

जुन दिन कार्यकर्ताले नूनको सट्टा सिद्धान्त, र मौनताको सट्टा प्रश्न बोक्न थाल्छ, त्यही दिनदेखि साँचो सुदृढीकरण र शुद्धीकरणको यात्रा सुरु हुन्छ। बोल्नु अनुशासन भङ्ग होइन, बोल्नु नै जिम्मेवारी हो। चुप लाग्नु नै वास्तविक विश्वासघात हो।

१०. अबको निर्णायक प्रश्न: पार्टी ठूलो बनाउने कि बलियो?

सदस्य धेरै तर विचार कमजोर पार्टी बलियो हुँदैन। नेता धेरै तर जनता टाढा पार्टी बलियो हुँदैन। कार्यालय धेरै तर श्रमसँग सम्बन्ध छैन भने पार्टी बलियो हुँदैन। चुनावमा विजय तर समाजवादी लक्ष्य अस्पष्ट छ भने पार्टी बलियो हुँदैन।

नेपाली कम्युनिष्ट पार्टीले अब चारवटा पुनर्सम्बन्ध निर्माण गर्नुपर्छ:

क. विचारसँग पुनर्सम्बन्ध: मार्क्सवादलाई पाठ्यपुस्तकबाट निकालेर नेपाली समाजको विश्लेषणमा प्रयोग गर्ने।

ख. श्रमसँग पुनर्सम्बन्ध: नेता-कार्यकर्तालाई श्रम, उत्पादन र जनजीवनसँग जोड्ने।

ग. जनतासँग पुनर्सम्बन्ध: जनताको बीचमा फर्कने, जनताबाट सिक्ने र जनताका मुद्दामा संघर्ष गर्ने।

घ. नयाँ पुस्तासँग पुनर्सम्बन्ध: युवालाई भाषण सुन्ने भीड होइन, निर्णय गर्ने नेतृत्व बनाउने।

११. २१ औं शताब्दीको नयाँ ढंगको कम्युनिष्ट पार्टीको स्थापना

२१ औं शताब्दीको यथार्थ पुरानो शताब्दीको प्रतिलिपि होइन। डिजिटल पुँजीवाद, प्लेटफर्म अर्थतन्त्र, जलवायु सङ्कट, युवा बेरोजगारीको नयाँ स्वरूप, सूचना युद्ध र भूराजनीतिक द्वन्द्वले वर्गसंघर्षको मैदान नै फेरिसकेको छ। पुरानो ढाँचाको पार्टी केवल भेला, नारा, पद र चुनावी गठबन्धनमा सीमित यो नयाँ युद्ध मैदानमा पर्याप्त छैन ।

नयाँ ढंगको कम्युनिष्ट पार्टी भनेको: विचारमा दृढ, विधिमा लचिलो र प्रविधिमा दक्ष पार्टी।

डिजिटल माध्यमलाई केवल प्रचारको औजार होइन, संगठन, शिक्षा र जनपरिचालनको मुख्य आधार बनाउने पार्टी।

श्रमिक, किसान, युवा, महिला, प्राविधिक र रचनात्मक श्रमजीवीहरूलाई प्रत्यक्ष उत्पादन सम्बन्धमा जोड्ने पार्टी।

गुट र व्यक्तित्व पूजाको सट्टा सामूहिक नेतृत्व, आवधिक मूल्याङ्कन र अनिवार्य पुस्तान्तरणको संस्कृति बोकेको पार्टी।

राष्ट्रिय स्वाधीनतालाई केन्द्रमा राखेर विश्व साम्राज्यवाद र विस्तारवादसँग वैज्ञानिक रूपमा लड्ने, तर अन्तर्राष्ट्रिय एकता छाड्ने होइन।

भ्रष्टाचार, अवसरवाद र सुविधाभोगी जीवनशैलीलाई पार्टीबाट निरन्तर सफा गर्ने, र श्रम-अनुशासन-त्यागलाई सदस्यताको अनिवार्य सर्त बनाउने पार्टी।

यो नयाँ ढंगको पार्टी स्थापना गर्नु भनेको पुरानोलाई ध्वस्त पारेर सुरु गर्नु मात्र होइन। यो भनेको विद्यमान कम्युनिष्ट शक्तिहरूभित्र गहिरो वैचारिक र सङ्गठनात्मक क्रान्ति चलाउनु हो,जसले पार्टीलाई फेरि “जनताको जीवनको संगठन” बनाउँछ, “सत्ताको संगठन” होइन।

१२. उपसंहार: शुद्धीकरणको अर्थ सफा कार्यालय होइन, सफा राजनीतिक चरित्र हो

नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनको सङ्कट विचारको मृत्यु मात्र होइन; विचार र व्यवहारबीचको दूरी हो। मार्क्सवाद पुरानो भएको होइन, मार्क्सवादलाई परिस्थितिको वैज्ञानिक विश्लेषणमा प्रयोग नगर्ने राजनीतिक अभ्यास कमजोर भएको हो। लेनिनवादी सङ्गठन अप्रासंगिक भएको होइन, त्यसलाई केवल पद, नियन्त्रण र गुटको औजार बनाउने प्रवृत्ति असान्दर्भिक भएको हो।

आजको आवश्यकता कम्युनिष्ट पार्टीको विघटन होइन, पुनर्निर्माण हो।

पहिलो पुस्ताको योगदानलाई सम्मान गरौँ। नयाँ पुस्तालाई नेतृत्व दिऔँ। विचारलाई केन्द्रमा राखौँ। जनतालाई आधार बनाऔँ। श्रमलाई संस्कार बनाऔँ। सङ्गठनलाई अनुशासित र लोकतान्त्रिक बनाऔँ। भू-राजनीतिमा राष्ट्रिय स्वाधीनता कायम गरौँ। र सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा कम्युनिष्ट पार्टीलाई फेरि जनताको जीवनसँग जोडौँ।

“जनता बिना कम्युनिष्ट पार्टी केवल संगठन हो; विचार बिना त्यो केवल भीड हो; श्रम बिना त्यो केवल भाषण हो; र वर्गीय उद्देश्य बिना त्यो केवल चुनावी मेसिन हो।”

आजको ऐतिहासिक कार्यभार यही हो। पार्टीलाई सत्ताको गल्लीबाट जनताको बस्तीमा फर्काउने, विचारलाई नाराबाट व्यवहारमा उतार्ने, र कम्युनिष्ट आन्दोलनलाई पदको राजनीतिबाट वर्गीय राजनीतिमा पुनःस्थापित गर्ने। २१ औं शताब्दीको नयाँ ढंगको कम्युनिष्ट पार्टी यही पुनर्जागरणको जीवित रूप हुनेछ।

१३. सन्दर्भ ग्रन्थ सूची

१. कार्ल मार्क्स र फ्रेडरिक एंगेल्स, कम्युनिष्ट घोषणापत्र (१८४८), गोथा कार्यक्रमको आलोचना

२. भ्लादिमिर इलिच लेनिन, के गर्ने? (१९०२), एक कदम अगाडि, दुई कदम पछाडि, “वामपन्थी” साम्यवाद: शिशु रोग, राज्य र क्रान्ति (१९१७)

३. माओ त्से-तुङ, विरोधाभासबारे, व्यवहारबारे (१९३७), जनताको जनवाद

४. लियोन ट्रोट्स्की, द न्यू कोर्स (पुस्तान्तरणसम्बन्धी)

५. नेपाली सन्दर्भमा पुष्पलाल श्रेष्ठका लेख, मदन भण्डारीको जनबहुदलीय जनवादको आलोचनात्मक अध्ययन र ऐतिहासिक दस्तावेजहरू

६. नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (२००६), नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनका ऐतिहासिक दस्तावेजहरू, काठमाडौँ

७. नेपालको भू-राजनीतिक सन्दर्भसम्बन्धी समकालीन अध्ययनहरू (नेपाल-भारत-चीन सम्बन्ध, hedging र प्रमुख शक्ति प्रतिस्पर्धा)