तामाङ जातिको गौरवपूर्ण इतिहास:श्ह्याङ श्हुङ देखि ताम्सालिङसम्म

नेपालको सबैभन्दा ठूलो आदिवासी जनजाति तामाङ समुदाय केवल भोगौलिक बसोबास वा सांस्कृतिक विविधतामा सीमित छैन,उनीहरू हिमालय क्षेत्रको प्राचीनतम सभ्यता श्याङ शुङ्ग (Zhangzhung) का जीवित उत्तराधिकारी मानिन्छन्। भाषिक संरचना, बोन परम्परा, सांस्कृतिक संकेतहरू र मौखिक किँबदन्तीहरूले तामाङहरूको जरो तिब्बतको पश्चिम क्षेत्रसँग गहिरो सम्बन्ध रहेको पुष्टि गर्छ। ‘ता’ अर्थात् घोडा र ‘माङ’ अर्थात् योद्धा,नाममै तामाङहरूको प्रारम्भिक पहिचान, साहस र सामरिक जीवनशैली झल्किन्छ।
ईसा पूर्व १५०० देखि इस्वी ७औँ शताब्दीसम्म फस्टाएको श्याङ शुङ्ग राज्य कैलाश मानसरोवर क्षेत्रमै केन्द्रित थियो, जसलाई बोन धर्मको उद्गमस्थल मानिन्छ। इतिहासकारहरूका साथै तामाङ मौखिक परम्परा फाम्बा सिङ्बा ले पनि तामाङ पुर्खाहरू खाम, तिब्बत र श्याङ शुङ्ग क्षेत्रबाट दक्षिणतिर झरेको उल्लेख गर्छ। यही धार्मिक,सांस्कृतिक परम्पराको छाप आज पनि तामाङहरूको घर, गाउँ, पूजा-संस्कार, सामाजिक संघार, कुलदेउता र आत्माविश्वास प्रणालीमा स्पष्ट भेटिन्छ।
गोर्खा एकीकरणअघि काठमाडौँ उपत्यकाको वरिपरि फैलिएको ताम्सालिङ स्वशासित क्षेत्र तामाङ इतिहासको अत्यन्तै महत्वपूर्ण अध्याय हो। ऐतिहासिक अभिलेख अनुसार काभ्रे, नुवाकोट, रसुवा, सिन्धुपाल्चोक, दोलखा, मकवानपुर लगायतका क्षेत्रमा तामाङ मुखिया र लामा राजाहरूले स्थानीय शासन, व्यापार र सांस्कृतिक स्वायत्तता कायम राखेका थिए। तिब्बतसँग प्रत्यक्ष व्यापारिक र सामरिक सम्बन्ध थियो। तर (१७६८-१७७४) को गोर्खाली विस्तारपछि करिब १८०० तामाङ बस्तीहरू कब्जामा परे। स्वशासन समाप्त गरियो, किपट जग्गा खोसियो र तामाङ समुदायलाई ‘मतवाली’ श्रेणीमा राखी राज्य विकास र सत्ताको संरचनाबाट व्यवस्थित रूपमा अलग गरियो।
यही विस्थापन र आर्थिक दवाबका कारण हजारौं तामाङ युवाहरू ब्रिटिश र भारतीय गोर्खा रेजिमेन्टमा भर्ती हुन बाध्य भए। दुवै विश्वयुद्धमा तामाङ सैनिकहरूको योगदान दक्षिण–पूर्व एसिया, बर्मा, मलाया, अफ्रिका र युरोपसम्म फैलियो। “लाहुरे संस्कृति” तामाङ समाजको आर्थिक आधार, परिवार संरचना र सांस्कृतिक गतिशीलतामा आजसम्म प्रभावकारी रूपमा देखा पर्छ।
आज नेपालमा तामाङहरूको जनसंख्या १६ लाखभन्दा माथि पुगेको छ। दायाँ घुम्ने युङ्द्रुङ (स्वस्तिक), बोम्पो लामाको फुई-ल्हावा परम्परा, ग्याल्बो-फो ल्हा पूजा, धान्यपूजा, ल्होछार, डम्फु र सेलोमा अझै पनि श्याङ शुङ्ग बोन सभ्यताको प्रत्यक्ष सांस्कृतिक निरन्तरता देखिन्छ। संस्कृतिविद्हरू भन्छन्:“तामाङ संस्कृति श्याङ शुङ्ग सभ्यताको आधुनिक, जीवित रूपान्तरण हो।”
हाल नेपाल तामाङ घेदुङ, ताम्सालिङ आन्दोलन समिति र विभिन्न सांस्कृतिक संस्थाहरूले ऐतिहासिक पहिचान, भाषिक अधिकार र स्वशासित संरचनाका आधारमा “ताम्सालिङ प्रदेश” को मागलाई सशक्त रूपमा उठाइरहेका छन्। युनेस्कोले ल्होछार, डम्फु र सेलोलाई अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदासूचीमा समावेश गर्ने प्रारम्भिक प्रक्रिया अघि बढाएको पनि बताइन्छ, जसले तामाङ सांस्कृतिक धरोहरलाई अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता प्रदान गर्नेछ।
तामाङ इतिहास केवल उपेक्षा र विस्थापनको कथा होइन,यो एक सभ्यताको निरन्तरता, सांस्कृतिक आत्मसम्मान, पहिचानको संरक्षण र आधुनिक नेपालमा पुनर्जागरणको उज्यालो यात्रा हो। तामाङहरूको यो जागरण अहिले पनि जारी छ, र इतिहासको नयाँ अध्यायहरू लेखिँदै छन्।
सन्दर्भग्रन्थ सूची:
1. Bhattachan, K. B. Indigenous Peoples and Minorities of Nepal. CNAS, 2008.
2. Ramble, C. The Navel of the Demoness: Tibetan Religion and Society. Oxford UP, 2008.
3. Bellezza, J. V. Zhang Zhung: Foundations of Civilization in Tibet. Tibet Archaeology Press, 2005.
4. Höfer, A. The Caste Hierarchy and the State in Nepal. Wagner Verlag, 1979.
5. Tamang, M. S. Culture, Identity and Social Mobilization: The Tamang in Nepal. TU, 2009.
6. Schlosser, K. Tibetan Bon Religion and Himalayan Civilizations. UVA, 2012.
7. Nepal Tamang Ghedung. Tamsaling Historical Records. Kathmandu, 2018.
8. Regmi, M. C. Regmi Research Series (Selected Volumes).
9. UNESCO Kathmandu Office. Reports on Intangible Cultural Heritage Nominations.