-चेत बहादुर लामा
“यदि विज्ञानले बौद्ध मान्यतालाई गलत साबित गर्छ भने बौद्ध धर्म परिवर्तन हुनुपर्छ।” अनित्यता, अन्तरनिर्भरता जस्ता सिद्धान्त क्वान्टम भौतिकी र मनोविज्ञानसँग मेल खान्छन्।
बुद्ध दर्शनलाई विश्वको सबैभन्दा वैज्ञानिक र आधुनिक दर्शन मानिन्छ। यसको आधार अनुभव, परीक्षण र कारण-कार्य नियममा छ, नकि अन्धविश्वासमा। कालाम सूत्रमा बुद्धले भन्नुभएको छ: “कुनै कुरा गुरु, परम्परा वा ग्रन्थका आधारमा मात्र नमान्नु, आफैं जाँचेर सत्य र लाभदायक ठानेपछि मात्र अपनाउनु।” यो वैज्ञानिक विधिसँग मिल्छ। दलाई लामाले भन्नुभएको छ, “यदि विज्ञानले बौद्ध मान्यतालाई गलत साबित गर्छ भने बौद्ध धर्म परिवर्तन हुनुपर्छ।” अनित्यता, अन्तरनिर्भरता जस्ता सिद्धान्त क्वान्टम भौतिकी र मनोविज्ञानसँग मेल खान्छन्।
ऐतिहासिक रूपमा नेपालमा बौद्ध धर्मको जरा गहिरो छ। लुम्बिनी बुद्धको जन्मस्थल हो, युनेस्को विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत।
लिच्छवि-मल्ल कालमा बौद्ध-हिन्दू सहअस्तित्व थियो। तिब्बतमा बोन धर्मसँग मिश्रित भएर तान्त्रिक रूप लियो। आधुनिक जीवनमा पञ्चशील, ध्यान र अष्टाङ्गिक मार्गले तनाव कम गर्छ, mindfulness र करुणाले सहिष्णुता बढाउँछ।
If You See the Dalai Lama Smiling, Ask Him, What’s The “Big Secret?!”
बौद्ध दर्शन र मार्क्सवादबीच गहिरो समानता छ। दुवैको लक्ष्य दुःख अन्त्य हो-बौद्धमा तृष्णा र अविद्याबाट, मार्क्सवादमा वर्ग शोषणबाट। अनित्यता द्वन्द्वात्मक भौतिकवादसँग, अन्तरनिर्भरता सामाजिक अन्तरसम्बन्धसँग मिल्छ। दुवै भौतिकवादी छन्, शाश्वत आत्मा वा ईश्वर अस्वीकार गर्छन्। बौद्धले जातीय विभेद विरोध गर्छ, मार्क्सवादले वर्गविहीन समाज खोज्छ। करुणा र एकता साझा छन् ।
दलाई लामाले बारम्बार भन्नुभएको छ: “आर्थिक सिद्धान्तका हिसाबले म मार्क्सवादी हुँ। मार्क्सवाद नैतिकतामा आधारित छ, पूँजीवाद केवल नाफामा।” उहाँ आफूलाई “आधा मार्क्सवादी, आधा बौद्ध” भन्नुहुन्छ। यी समानताले बौद्धलाई ‘सामाजिक रूपमा संलग्न’ (Engaged Buddhism) बनाउँछ, जसले व्यक्तिगत ध्यान र सामाजिक क्रान्तिलाई जोड्छ। आजको असमानता, तनाव र पर्यावरण संकटमा यी दर्शन पूरक छन्-करुणायुक्त परिवर्तनको बाटो देखाउँछन् ।
समग्रमा, बुद्ध दर्शन वैज्ञानिक, ऐतिहासिक रूपले समृद्ध र मार्क्सवादसँग समानतायुक्त छ। यसलाई अपनाएर आधुनिक चुनौतीहरू जित्न सकिन्छ।
सन्दर्भ सूची:
कालाम सूत्र: Access to Insight – Kalama Sutta (accesstoinsight.org)
दलाई लामा विज्ञान उद्धरण: dalailama.com/news/2005/our-faith-in-science
दलाई लामा मार्क्सवाद उद्धरणहरू: Newsweek (2015), The Hindu (2015), Aeon Essays (2021)
बौद्ध धर्म र विज्ञान: Wikipedia – Buddhism and science
लुम्बिनी: UNESCO World Heritage Centre (whc.unesco.org/en/list/666)बौद्ध र मार्क्सवाद समानता: Aeon Essays – How Marxism and Buddhism complement each other (aeon.co/essays/how-marxism-and-buddhism-complement-each-other)
Karsten J. Struhl, “Buddhism and Marxism: Points of Intersection” (2017)
Wikipedia – Buddhist socialism
