तामाङ समुदाय: ओझेलको इतिहासदेखि पहिचानको पुनर्जागरणसम्म

-चेत बहादुर लामा दोङ, धुलिखेल
काठमाडौं उपत्यकाको फेदीदेखि हिमालयको काखसम्म फैलिएको एक सभ्यता छ,जसले हजारौं वर्षदेखि डम्फुको तालमा आफ्नो आत्मा बोलिरहेको छ, सेलोको लयमा आफ्नो दुःख पोखिरहेको छ, र ल्होसारको उत्सवमा आफ्नो अस्तित्व उदघोष गरिरहेको छ । तर यही सभ्यताको समुदायलाई नेपालको मुख्यधाराको इतिहासले दशकौंसम्म छायाँमा पारिदियो । आज ती छायाँबाट बाहिर निस्किँदै तामाङ समुदाय आफ्नो पहिचान, अधिकार र सम्मानको लागि नयाँ शक्तिसहित उभिएको छ ।कहिले र कहाँबाट सुरु भयो यो सभ्यता?
तामाङ जातिको उत्पत्तिको प्रश्न उत्तिकै गहिरो छ, जति यो समुदायको इतिहास । पुरातात्त्विक प्रमाणहरूले चौंकाउने तथ्य उजागर गर्छन् । काठमाडौं उपत्यकामा १६,४०० वर्षअघि नै तामाङ पूर्वजहरूको बसोबास रहेको थियो । रुसी पुरातत्त्वविद् डा. अनातोली याकोब्लेभ सटेन्कोले बुढानीलकण्ठ नजिक फेला पारेका पाषाण हतियारहरू मंगोलियन मूलका थिए, जसलाई विद्वान् जनकलाल शर्माले तामाङसँग जोडेका छन् ।
“तामाङ” शब्दको अर्थ आफैंमा रोमाञ्चक छ । “ता” अर्थात् घोडा र “माङ” अर्थात् योद्धा वा व्यापारी । घोडा चढ्ने योद्धा । सातौं शताब्दीमा तिब्बती राजा स्रोङचङ गम्पोको घोडचढी सेना नेपालमा बसोबास गरेर तामाङ बनेको किंवदन्ती पनि प्रचलनमा छ । तर तामाङ विद्वान् अजितमान तामाङले यसलाई खण्डन गर्दै तामाङहरूको मूल थलो नेपालकै ताम्सालिङ भएको प्रमाण दिएका छन् । १३औं शताब्दीको मुस्ताङका राजा बुम डेगनको वंशावलीमा “तामाङ” शब्द पहिलो पटक लिखित रूपमा भेटिएको छ ।
भाषाशास्त्रीय र नृवंशास्त्रीय आधारमा तामाङहरू Tibeto-Burman भाषा परिवारका मंगोल मूलका आदिवासी हुन् । जीन परीक्षणले ५९% तिब्बती र ४१% नेपाली वंश मिश्रण देखाएको छ । तर तामाङहरू स्वयं आफूलाई नेपालको भूमिपुत्र भन्छन् । तिब्बतमा तामाङहरूलाई “रोङ्पो” अर्थात् विदेशी भनिन्थ्यो ।
ताम्सालिङ: हराउँदै गएको स्वायत्त सभ्यताको स्मृति
पृथ्वीनारायण शाहको एकीकरणअघि तामाङहरूको आफ्नै स्वायत्त राज्य प्रणाली थियो । मौखिक इतिहास र किपट अवशेषहरूले १२ तामाङ ग्याल्सा (राज्य) को अस्तित्व देखाउँछन् । तेमाल (दोङ ग्ले), लाच्याङ (रुम्बा ग्ले) र गोरस्याङ (वाइबा ग्ले) प्रमुख थिए । काठमाडौं वरिपरि वाइबा, रुम्बा, बल र घिसिङ थरका राजाहरूले शासन गर्थे ।
यी राज्यहरू “किपट” प्रणालीमा आधारित थिए,जहाँ भूमि सामूहिक स्वामित्वमा थियो, व्यक्तिगत कब्जामा होइन । “चोहो/चोको” प्रथाले लामा, बोम्बो, गाम्बा, ताम्बा जस्ता नौ पदाधिकारीमार्फत गाउँ प्रशासन सञ्चालन गर्थ्यो । गोर्खा वंशावलीमा सन् १७३९ मा घले-बोत्या (तामाङ) ले नरभूपाल शाहलाई आक्रमण गरेको उल्लेख छ र सन् १७६२ मा पृथ्वीनारायण शाहले तेमालमा आक्रमण गरे । यी ऐतिहासिक घटनाहरूले ताम्सालिङका राज्यहरूको वास्तविकता पुष्टि गर्छन् ।
यस सभ्यतामा बोन र बौद्ध धर्म (विशेषतः निङमा सम्प्रदाय) को मिश्रण थियो । ताम्बा (मौखिक इतिहासकार) ले पुस्तादेखि पुस्तामा ज्ञान हस्तान्तरण गर्थे। डम्फु, टुङ्ना र ग्यालिङका सुरहरू, सेलो नृत्य, थाङ्का चित्रकला र तामयीग लिपिले यो सभ्यतालाई सांस्कृतिक रूपमा समृद्ध बनाएको थियो।
कानुनमै लेखिएको अन्याय: विभेदको कालो अध्याय
तामाङ समुदायको इतिहासको सबैभन्दा पीडादायी अध्याय हो-राज्यले नै कानुनी रूपमा गरेको भेदभाव । मुलुकी ऐन १८५४ ले हिन्दु वर्णाश्रमलाई आधार बनाउँदै तामाङलाई “मतवाली” वर्गमा राख्यो । यो केवल वर्गीकरण होइन,यो व्यवस्थित शोषणको आधार थियो ।
यसको परिणाम बहुआयामिक थियो । किपट भूमि खोसेर बिर्तामा रूपान्तरण गरी ब्राह्मण-क्षेत्रीलाई बाँडियो । झारा प्रथाअन्तर्गत बिना मजदुरी श्रम लिइयो । शिक्षा र प्रशासनबाट बहिष्कार गरियो । बौद्ध धर्म र मंगोल मूलका कारण धार्मिक तथा नस्लीय दमन भयो । András Höfer ले आफ्नो अध्ययन “The Caste Hierarchy and the State in Nepal” मा यस कानुनी भेदभावको गहन विश्लेषण गरेका छन् ।
यो केवल इतिहासको धूलोमा गाडिएको कुरा होइन । आजसम्म यसको दीर्घकालीन असर देखिन्छ । आर्थिक पछौटेपन, राज्यका उच्च निकायमा न्यून प्रतिनिधित्व, र सामाजिक हाशियाकरणको रूपमा ।
समाजको बनोट: थर, गोत्र र सामाजिक अनुशासन
तामाङ समाजको आन्तरिक संरचना आफैंमा एक अनुशासित प्रणाली हो । १२ मुख्य थर (बारा तामाङ) र १४९ भन्दा बढी उपथरहरू छन् : दोङ, गाङ्दन, गोले, बल, तितुङ, योञ्जन, घिसिङ, लो, मोक्तान, वाइबा जस्ता थरहरू केवल नाम होइनन्, ती इतिहासका संकेतहरू हुन् ।
थरहरूको नामाकरण किपट क्षेत्र, कुलदेवता, पेशा वा भौगोलिक स्थानबाट भएको छ । उदाहरणका लागि, दोङ ग्याल राज्यबाट दोङ थर आएको मानिन्छ । गोत्रलाई “खोर” भनिन्छ । योञ्जन थरमा पाँच पाण्डव जसरी नै पाँच खोर छन् ।
विवाहमा “ङारु” प्रथा अर्थात् नजिकका थरबीच विवाह निषेध गर्ने व्यवस्था छ । यो प्रथाले सामाजिक एकता र रक्तशुद्धिको उद्देश्य पूरा गर्छ । समाजशास्त्री David Holmberg ले आफ्नो Order in Paradox मा यस सामाजिक संरचनाको बृहत् विश्लेषण गरेका छन् ।
वर्तमानको तस्बिर: संख्यामा तामाङ
२०७८ को राष्ट्रिय जनगणनाअनुसार नेपालमा १६ लाख ३९ हजार ८६६ जना तामाङ छन्, जुन कुल जनसंख्याको ५.६२% हो । नुवाकोट, रसुवा, सिन्धुपाल्चोक, काभ्रेपलाञ्चोक, धादिङ र मकवानपुर तामाङ बाहुल्य जिल्लाहरू हुन् । पर्यटन क्षेत्रमा लाङटाङ, हेलम्बु र गोसाइँकुण्डमा तामाङहरूको उपस्थिति र योगदान अतुलनीय छ ।
तामाङ सेलो आज राष्ट्रिय पहिचानको हिस्सा बनिसकेको छ । थाङ्का चित्रकला, तामाङ भाषा-साहित्य र सांस्कृतिक पर्यटनले नेपाललाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा समृद्ध बनाएको छ । कुलमान घिसिङले नेपाल विद्युत प्राधिकरणमा गरेको ऐतिहासिक नेतृत्व तामाङ समुदायको क्षमताको प्रतीक हो ।
परिवर्तनको बाटो: अधिकारको यात्रा
जनआन्दोलन २०६२-६३ पछि आएको राजनीतिक परिवर्तनले तामाङ लगायत आदिवासी जनजातिका लागि नयाँ ढोका खोलिदियो । नेपालको संविधान २०७२ ले पहिचान र अधिकारलाई कानुनी मान्यता दिएको छ। NFDIN मार्फत आदिवासी जनजाति मान्यता, आरक्षण र सांस्कृतिक अधिकारको व्यवस्था गरिएको छ ।
तर कानुनी प्रगति र व्यावहारिक वास्तविकताबीच अझै ठूलो खाडल छ । राज्यका उच्च निकायमा प्रतिनिधित्व न्यून छ, शिक्षा र रोजगारमा असमानता कायम छ, र संस्थागत भेदभाव पूर्णतः अन्त्य भएको छैन । नीति बनाउनु मात्र पर्याप्त छैन,कार्यान्वयन उत्तिकै अपरिहार्य छ ।
अबको बाटो: उत्थानका सम्भावनाहरू
तामाङ समुदायको दिगो उत्थानका लागि बहुआयामिक प्रयास आवश्यक छ । मातृभाषामा शिक्षाको विस्तार, किपट भूमि अधिकारको पुनर्स्थापना, समावेशी राजनीतिक सहभागिता, सांस्कृतिक पर्यटनको विकास, र स्थानीय उद्यमशीलताको प्रवर्द्धन आदि यी सबै एकसाथ अगाडि बढ्नु जरुरी छ ।
ताम्बा दर्शन र गुम्बा शिक्षाले युवा पुस्तालाई जरासँग जोड्न सक्छ । सहकारी कृषि र उद्यमशीलताले आर्थिक सशक्तीकरणको आधार बन्न सक्छ । तामाङ समुदाय भित्रबाट पनि एकता, शिक्षा र चेतनाको ज्योति बाल्नु आजको माग हो ।
निचोड: डम्फुको तालमा गुञ्जिने अधिकारको आवाज
तामाङ समुदायको कथा केवल अतीतको स्मृति होइन,यो वर्तमानको संघर्ष र भविष्यको आशाको कथा हो । हजारौं वर्ष पुरानो ताम्सालिङ सभ्यताले आज नयाँ ऊर्जा र राजनीतिक चेतनासहित आफ्नो पहिचान पुनः स्थापना गर्दैछ ।
डम्फुको तालमा गुञ्जिने सुर अब केवल संगीत होइन, यो अधिकार, पहिचान र न्यायको माग हो । नेपालले यदि साँचो अर्थमा समावेशी समाज निर्माण गर्न चाहन्छ भने, ऐतिहासिक रूपमा उपेक्षित तामाङ समुदायको आवाज सुन्नु र सम्मान गर्नु अपरिहार्य छ । ताम्सालिङको गौरव जोगाउँदै भविष्य उज्यालो बनाउने बेला आइसकेको छ ।
सन्दर्भ ग्रन्थहरू:
तामाङ, अजितमान (२०६९). तामाङ जातिको इतिहास
तामाङ, मुक्तासिंह (2009). Tamang History and Culture
विष्ट, डोरबहादुर (१९८७). People of Nepal
Fürer-Haimendorf, Christoph von (1964). The Sherpas of Nepal
Holmberg, David (1989). Order in Paradox
Höfer, András (1979). The Caste Hierarchy and the State in Nepal
शर्मा, जनकलाल (२०३९). पुरातात्विक अध्ययन
केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग (२०७८). राष्ट्रिय जनगणना
नेपालको संविधान (२०७२)
NFDIN (राष्ट्रिय जनजाति विकास प्रतिष्ठान) रिपोर्टहरू
सेतोघर कम तथा तामाङ बौद्ध फेडरेसनका सामग्री