यसलाई निम्न आधारमा व्याख्या गर्न सकिन्छ ।
नेपालको ऐतिहासिक अवस्था, सामाजिक बनावट, आर्थिक संरचना, भौगोलिक विविधता, वर्गीय सम्बन्ध र जनताको आवश्यकतालाई हेर्दा नेपालमा मौलिक विशेषतासहितको लोकतान्त्रिक, वैज्ञानिक, समावेशी र आत्मनिर्भर समाजवादी व्यवस्था निर्माण हुनुपर्दछ। नेपालको समाजवाद अरू देशको समाजवादी व्यवस्थाको नक्कल मात्र नभई नेपालको वस्तुगत परिस्थिति र जनताको जीवनस्तरअनुकूल विकास गरिएको व्यवस्था हुनुपर्छ।
१. उत्पादनका साधनमा सामाजिक स्वामित्व
समाजवादी व्यवस्थामा देशका प्रमुख उत्पादनका साधनहरू सीमित व्यक्तिको निजी एकाधिकारमा रहनु हुँदैन । प्राकृतिक स्रोत, जलविद्युत्, वन, खानी, ठूला उद्योग तथा आधारभूत पूर्वाधारमा राज्य, समुदाय र सहकारीको सामाजिक स्वामित्व हुनुपर्छ ।
उदाहरण:
- जलविद्युत् आयोजनामा राज्य र स्थानीय समुदायको स्वामित्व तथा लाभमा सहभागिता ।
- ठूला प्राकृतिक स्रोतहरू निजी नाफाका लागि मात्र प्रयोग गर्न नपाइने ।
- सार्वजनिक उद्योग तथा संस्थानलाई प्रभावकारी बनाउने ।
२. कृषिमा आधारित आत्मनिर्भर अर्थतन्त्र
नेपालको ठूलो जनसङ्ख्या कृषिमा आश्रित भएकाले समाजवादी अर्थतन्त्रको मुख्य आधार कृषि हुनुपर्छ। कृषिको आधुनिकीकरण, भूमिसुधार, वैज्ञानिक खेती र कृषिमा सामूहिक तथा सहकारी प्रणालीको विकास आवश्यक छ ।
उदाहरण:
- बाँझो जमिनको उपयोग गर्ने र भूमिहीन किसानलाई उत्पादनसँग जोड्ने ।
- कृषि उत्पादनको न्यूनतम समर्थन मूल्य सुनिश्चित गर्ने ।
- किसानलाई सहुलियत ऋण, मल, बीउ र आधुनिक प्रविधि उपलब्ध गराउने ।
- किसानको उत्पादन सरकारले उचित मूल्यमा खरिद गर्ने व्यवस्था गर्ने ।
३. श्रमको सम्मान र श्रमिकको अधिकार
समाजवादी व्यवस्थामा श्रमलाई शोषणको माध्यम होइन, समाज निर्माणको मुख्य आधार मानिनुपर्छ। श्रमिकले आफ्नो श्रमको उचित प्रतिफल, सामाजिक सुरक्षा र सम्मान प्राप्त गर्नुपर्छ ।
उदाहरण:
- समान कामका लागि समान ज्यालाको व्यवस्था ।
- सबै श्रमिकलाई सामाजिक सुरक्षा कोषमा आबद्ध गर्ने ।
- असङ्गठित क्षेत्रका मजदुरलाई समेत श्रम अधिकार सुनिश्चित गर्ने ।
- श्रमिकको व्यवस्थापन र उत्पादनसम्बन्धी निर्णयमा सहभागिता गराउने ।
४. शिक्षा र स्वास्थ्यमा राज्यको पूर्ण जिम्मेवारी
शिक्षा र स्वास्थ्य नागरिकका मौलिक अधिकार हुन्। यी क्षेत्रलाई व्यापार र नाफा कमाउने माध्यम बनाउनुभन्दा राज्यको प्रमुख दायित्वका रूपमा विकास गर्नुपर्छ।
उदाहरण:
- सबै नागरिकलाई गुणस्तरीय र निःशुल्क आधारभूतदेखि उच्च शिक्षासम्म पहुँच विस्तार गर्ने ।
- सरकारी विद्यालयलाई प्रविधिमैत्री र गुणस्तरीय बनाउने ।
- आधारभूत स्वास्थ्य सेवा निःशुल्क बनाउने ।
- दुर्गम क्षेत्रमा विशेषज्ञ स्वास्थ्य सेवा र अस्पतालको व्यवस्था गर्ने ।
५. समाजवादी लोकतन्त्र र जनताको वास्तविक सहभागिता
समाजवाद भनेको आर्थिक समानता मात्र होइन, राजनीतिक अधिकार र जनताको निर्णय प्रक्रियामा सहभागिता पनि हो । राज्यसत्ता जनताको नियन्त्रण, निगरानी र जवाफदेहितामा सञ्चालन हुनुपर्छ ।
उदाहरण:
- स्थानीय तहमा जनसहभागितामूलक बजेट निर्माण ।
- सार्वजनिक योजनाको सामाजिक लेखापरीक्षण ।
- जनप्रतिनिधिलाई जनताप्रति जवाफदेही बनाउने ।
- अभिव्यक्ति, सङ्गठन र राजनीतिक प्रतिस्पर्धाको स्वतन्त्रता सुनिश्चित गर्ने ।
६. राष्ट्रिय पुँजीको विकास र योजनाबद्ध अर्थतन्त्र
नेपालले विदेशी पुँजी र प्रविधिमा मात्र निर्भर नभई राष्ट्रिय उत्पादन, उद्योग र उद्यमशीलताको विकास गर्नुपर्छ। निजी क्षेत्रलाई उत्पादनमूलक क्षेत्रमा परिचालन गर्दै राष्ट्रिय हितविपरीतको आर्थिक एकाधिकार नियन्त्रण गर्नुपर्छ ।
उदाहरण:
- स्वदेशी कच्चा पदार्थमा आधारित उद्योग स्थापना ।
- कृषि उत्पादनमा आधारित खाद्य प्रशोधन उद्योग सञ्चालन ।
- राष्ट्रिय पुँजी र प्रविधिको विकास ।
- आयात प्रतिस्थापन र निर्यात प्रवर्द्धन गर्ने नीति ।
७. सामाजिक न्याय र वर्गीय असमानताको अन्त्य
समाजवादी व्यवस्थाले जातीय, क्षेत्रीय, लैङ्गिक, भाषिक र आर्थिक विभेदको अन्त्य गर्दै समान अवसर र सम्मानको सुनिश्चितता गर्नुपर्छ ।
उदाहरण:
- दलित, महिला, आदिवासी जनजाति, मधेसी, थारू तथा पछाडि पारिएका समुदायको समान अधिकार सुनिश्चित गर्ने ।
- भूमिहीन, सुकुम्बासी र विपन्न वर्गलाई आर्थिक अवसर उपलब्ध गराउने ।
- राज्यका सबै निकायमा समावेशी प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गर्ने ।
- सामाजिक सुरक्षालाई नागरिकको अधिकारका रूपमा स्थापित गर्ने ।
८. सहकारी र सामुदायिक अर्थतन्त्रको विकास
नेपालको समाजवादी अर्थतन्त्रमा राज्य, सहकारी, सामुदायिक र उत्पादनमूलक निजी क्षेत्रबीच समन्वय हुनुपर्छ । सहकारीलाई वास्तविक उत्पादन र सामूहिक हितमा केन्द्रित गर्नुपर्छ ।
उदाहरण:
- किसानको उत्पादन सहकारीमार्फत सङ्कलन र बजारीकरण ।
- गाउँमा सामूहिक कृषि तथा पशुपालन ।
- स्थानीय स्रोत र सीपमा आधारित घरेलु तथा साना उद्योग ।
- सहकारीमार्फत सामूहिक लगानी र उत्पादन वृद्धि ।
९. संघीयता र स्थानीय आत्मनिर्भरता
नेपालको भौगोलिक तथा सांस्कृतिक विविधतालाई सम्बोधन गर्न संघीय संरचनालाई आर्थिक तथा प्रशासनिक रूपमा बलियो बनाउनुपर्छ । प्रत्येक प्रदेश र स्थानीय तहले आफ्नो सम्भावना र स्रोतअनुसार उत्पादन तथा विकास गर्न पाउनुपर्छ ।
उदाहरण:
- कर्णालीमा जडीबुटी र फलफूलमा आधारित उद्योग ।
- मधेसमा कृषि तथा खाद्य प्रशोधन उद्योग ।
- बागमतीमा शिक्षा, प्रविधि र औद्योगिक विकास ।
- हिमाली क्षेत्रमा पर्यटन, पशुपालन र जडीबुटी उत्पादन ।
१०. भ्रष्टाचारमुक्त, पारदर्शी र जवाफदेही शासन
समाजवादी राज्यमा भ्रष्टाचार, कमिसनतन्त्र, दलाली र सार्वजनिक सम्पत्तिको दुरुपयोगलाई नियन्त्रण गर्नुपर्छ। राज्य सञ्चालनमा पारदर्शिता र सुशासन अनिवार्य हुनुपर्छ ।
उदाहरण:
- सार्वजनिक खर्चको नियमित लेखापरीक्षण ।
- भ्रष्टाचारमा संलग्न व्यक्तिमाथि निष्पक्ष कानुनी कारबाही ।
- सार्वजनिक पदलाई व्यक्तिगत सम्पत्ति आर्जन गर्ने माध्यम बन्न नदिने ।
- उत्पादन र रोजगारीमा आधारित विकास बजेट निर्माण ।
नेपालको समाजवादी व्यवस्थाको आर्थिक स्वरूप कस्तो हुनुपर्छ ?
नेपालमा समाजवादी अर्थतन्त्रको स्वरूप बुझ्न निम्न तीन क्षेत्रबीचको सम्बन्ध हेर्न सकिन्छ ।
| क्षेत्र | भूमिका |
| राज्य क्षेत्र | जलविद्युत्, ठूला उद्योग, प्राकृतिक स्रोत, आधारभूत पूर्वाधार |
| सहकारी तथा सामुदायिक क्षेत्र | कृषि, पशुपालन, स्थानीय उत्पादन, सामूहिक उद्यम |
| निजी क्षेत्र | साना तथा मझौला उद्योग, व्यापार, सेवा र उत्पादनमूलक उद्यम |
यी तीनवटै क्षेत्रलाई राष्ट्रिय योजना, सामाजिक न्याय र जनताको हितअनुसार परिचालन गर्नुपर्छ । तर रणनीतिक तथा आधारभूत उत्पादनका क्षेत्रमा सार्वजनिक हित र सामाजिक नियन्त्रण सुनिश्चित हुनुपर्छ ।
निष्कर्ष : नेपालको मौलिक समाजवाद
नेपालमा निर्माण गर्नुपर्ने समाजवादी व्यवस्था न त अनियन्त्रित पुँजीवादको निरन्तरता हुनुपर्छ, न त राज्यको अत्यधिक केन्द्रीकरण र जनताको राजनीतिक स्वतन्त्रता सङ्कुचित गर्ने व्यवस्था। यो नेपालको ऐतिहासिक अनुभव, वर्गीय संरचना, उत्पादन सम्बन्ध, सामाजिक विविधता र जनताको आकाङ्क्षामा आधारित हुनुपर्छ ।
यसको मूल उद्देश्य निम्न हुनुपर्छ :
- शोषणरहित समाज निर्माण ।
- उत्पादनका प्रमुख साधनमा सामाजिक स्वामित्व ।
- श्रम र उत्पादनमा आधारित समृद्धि ।
- शिक्षा, स्वास्थ्य र रोजगारीको सुनिश्चितता ।
- वर्गीय तथा सामाजिक असमानताको अन्त्य ।
- राष्ट्रिय स्वाधीनता र आत्मनिर्भर अर्थतन्त्र ।
- जनताको वास्तविक लोकतान्त्रिक सहभागिता ।
- सामाजिक न्यायसहितको समान र समृद्ध जीवन ।
अन्ततः नेपालको समाजवाद भनेको उत्पादन वृद्धि र न्यायपूर्ण वितरण, आर्थिक समानता र राजनीतिक स्वतन्त्रता, राष्ट्रिय स्वाधीनता र अन्तर्राष्ट्रिय एकता तथा व्यक्तिगत प्रतिभा र सामूहिक हितबीच सन्तुलन कायम गर्ने मौलिक समाजवादी व्यवस्था हुनुपर्छ ।
