-सिबी लामा, धुलिखेल ।
राजनीतिमा कहिलेकाहीँ विचारको भाषा प्रयोग गरेर अविचारको राजनीति गरिन्छ। वर्गसंघर्ष, क्रान्ति, जनपक्षीयता र मार्क्सवादका शब्दावली प्रशस्त प्रयोग गरिए पनि त्यसको वास्तविक सार वर्गीय नभई व्यक्तिकेन्द्रित, संकीर्ण वा अवसरवादी हुन सक्छ। मार्क्सवादी दर्शनले यस्ता प्रवृत्तिको मूल्याङ्कन भाषण, नाराबाजी वा शब्दाडम्बरबाट होइन, त्यसको वर्गीय सार, राजनीतिक दिशा र वस्तुगत परिणामका आधारमा गर्छ। कुनै पनि राजनीतिक अभिव्यक्तिको परीक्षण त्यसले प्रयोग गरेका क्रान्तिकारी शब्दबाट होइन, त्यसले अन्ततः कुन वर्गीय हितको सेवा गर्छ भन्ने आधारमा गरिनुपर्छ।
आज कम्युनिष्ट आन्दोलन, पार्टी एकता र नेतृत्वका सम्बन्धमा सार्वजनिक रूपमा व्यक्त भइरहेका केही धारणा सतहमा क्रान्तिकारी देखिए पनि तिनको अन्तर्वस्तु के हो भन्ने प्रश्न गम्भीर रूपमा उठाउनु आवश्यक छ। मार्क्सवादले के सिकाउँछ भने रूपभन्दा सार, घोषणाभन्दा वर्गीय परिणाम र नियतभन्दा वस्तुगत प्रभाव नै निर्णायक हुन्छ।
१. वर्गीय दृष्टिकोणको सट्टा व्यक्तिवादी दृष्टिकोण:
“फुटेको हाँडी” जस्ता रूपक प्रयोग गरेर कम्युनिष्ट आन्दोलनको पुनर्एकतालाई निरर्थक ठहर गर्नु ऐतिहासिक विकास प्रक्रियाको द्वन्द्वात्मक चरित्रलाई अस्वीकार गर्नु हो। कुनै पनि क्रान्तिकारी आन्दोलन सीधा रेखामा अघि बढ्दैन। विभाजन, संघर्ष, पुनर्मूल्यांकन, आत्मालोचना र नयाँ एकता। यी सबै विकासका द्वन्द्वात्मक चरण हुन्।
मार्क्सवादले व्यक्ति होइन, वर्गलाई इतिहासको चालक शक्ति मान्छ। त्यसैले “को नेता ?” भन्दा “कुन वर्गको राजनीतिक दिशा ?” भन्ने प्रश्न बढी महत्त्वपूर्ण हुन्छ। जब बहस वर्गीय राजनीतिबाट हटेर व्यक्तिको वरिपरि केन्द्रित हुन्छ, तब राजनीति व्यक्तिवादी प्रतिस्पर्धामा सीमित हुन्छ र वर्गीय विश्लेषण ओझेलमा पर्छ।
२. पुनर्एकता अवसरवाद होइन, द्वन्द्वात्मक विकासको सम्भावना:
पार्टी पुनर्एकतालाई स्वतः अवसरवाद वा “भुत्ते हतियार” भन्नु द्वन्द्वात्मक भौतिकवादको सरलीकृत व्याख्या हो। मार्क्सवादले कुनै पनि वस्तु वा प्रक्रियालाई स्थिर रूपमा हेर्दैन। प्रत्येक प्रक्रियाभित्र अन्तरविरोध हुन्छ, र त्यही संघर्षबाट नयाँ गुणात्मक अवस्थाको विकास हुन्छ।
थेसिस → एन्टिथेसिस → सिन्थेसिस
यही द्वन्द्वात्मक विकासको आधारभूत प्रक्रिया हो। विभाजन सधैँ अन्तिम सत्य होइन, र एकता सधैँ आत्मसमर्पण पनि होइन। प्रश्न एकताको होइन, त्यो कुन वैचारिक, राजनीतिक र वर्गीय आधारमा निर्माण भइरहेको छ भन्ने हो।
यदि पुनर्एकताले सर्वहारा आन्दोलनलाई बलियो बनाउँछ, वर्गीय चेतनालाई उचाइमा पुर्याउँछ र प्रतिक्रियावादी शक्तिविरुद्ध संयुक्त संघर्षको आधार तयार गर्छ भने त्यो ऐतिहासिक आवश्यकता हो। तर यदि त्यसले वर्गीय स्पष्टता कमजोर बनाउँछ वा अवसरवादलाई संस्थागत गर्छ भने त्यसको वैज्ञानिक आलोचना अपरिहार्य हुन्छ।
३. आत्मालोचना र नैतिक प्रायश्चितबीचको भिन्नता:
मार्क्सवादी आन्दोलनमा आत्मालोचनाको विशेष महत्व छ। आत्मालोचना राजनीतिक विकासको माध्यम हो, व्यक्तिगत अपमानको साधन होइन।
“पहिले माफी माग, त्यसपछि मात्र एकता सम्भव हुन्छ” भन्ने धारणा वर्गीय राजनीतिलाई नैतिक अदालतमा रूपान्तरण गर्ने प्रवृत्ति हो। कम्युनिष्ट आन्दोलनमा गल्तीको समीक्षा राजनीतिक दिशा सच्याउन गरिन्छ, व्यक्तिगत प्रतिशोध पूरा गर्न होइन।
इतिहासले देखाएको छ कि क्रान्तिकारी आन्दोलनहरू व्यक्तिगत भावनाले होइन, साझा वर्गीय आवश्यकता र राजनीतिक उद्देश्यले अगाडि बढ्छन्।
४. नेतृत्वको प्रश्न व्यक्ति होइन, राजनीतिक रेखा:
मार्क्सवादमा नेतृत्व कुनै व्यक्तिको निजी सम्पत्ति होइन। नेतृत्व सही राजनीतिक रेखा, जनआधार, संगठनात्मक क्षमता, वैचारिक स्पष्टता र वर्गसंघर्षको अनुभवबाट निर्माण हुन्छ।
त्यसैले “फलानो व्यक्ति हटेपछि सबै समस्या समाधान हुन्छ” भन्ने निष्कर्ष वस्तुवादी होइन। इतिहासले बारम्बार प्रमाणित गरेको छ कि व्यक्ति परिवर्तन भएर पनि गलत राजनीतिक रेखा कायम रहँदा समस्या यथावत् रहन्छ।
मूल प्रश्न व्यक्ति होइन; सही राजनीतिक रेखा, जनवादी संगठनात्मक संस्कृति, वर्गीय प्रतिबद्धता र जनतासँगको सम्बन्ध हो।
५. आलोचनाको मार्क्सवादी पद्धति:
मार्क्सवादी आलोचनाको उद्देश्य आन्दोलनलाई कमजोर बनाउनु होइन, सुदृढ बनाउनु हो।
वैज्ञानिक आलोचना वस्तुगत तथ्य, वर्गीय विश्लेषण, राजनीतिक परिणाम र ऐतिहासिक अनुभवमा आधारित हुन्छ। व्यक्तिगत व्यङ्ग्य, कटाक्ष, अपमान वा कुण्ठाले केही समय चर्चा पाउन सक्छ, तर त्यसले आन्दोलनलाई वैचारिक स्पष्टता प्रदान गर्न सक्दैन।
जनवादी केन्द्रीयताको सिद्धान्तले बहसमा स्वतन्त्रता र निर्णयपछि कार्यमा एकतालाई जोड दिन्छ। यदि आलोचनाले संगठनात्मक एकता, वर्गीय संघर्ष र जनहितलाई कमजोर बनाउँछ भने त्यसको वर्गीय परिणाम नकारात्मक हुन्छ।
६. वर्गीय परिणाम नै अन्तिम कसी:
मार्क्सवादी दृष्टिकोणमा कुनै पनि राजनीतिक धारणा वा अभिव्यक्तिको अन्तिम मूल्याङ्कन त्यसको वर्गीय परिणामबाट गरिन्छ।
के त्यसले श्रमिक वर्गको शक्ति बढाउँछ?
के त्यसले प्रतिक्रियावादी शक्तिलाई कमजोर बनाउँछ?
के त्यसले कम्युनिष्ट आन्दोलनलाई वैचारिक रूपमा स्पष्ट बनाउँछ?
के त्यसले जनआन्दोलनलाई नयाँ ऊर्जा दिन्छ?
के त्यसले समाजवादी रूपान्तरणको सम्भावना सुदृढ बनाउँछ?
यदि यी प्रश्नहरूको उत्तर नकारात्मक छ भने अभिव्यक्ति जतिसुकै क्रान्तिकारी भाषामा प्रस्तुत गरिए पनि त्यसको वर्गीय परिणाम प्रगतिशील हुँदैन।
७. भ्रम र यथार्थ:
भ्रम: पुनर्एकता अवसरवाद हो।
यथार्थ: सही वैचारिक र वर्गीय आधारमा हुने एकता सर्वहारा आन्दोलनको शक्ति हो।
भ्रम: माफी नै एकताको पहिलो सर्त हो।
यथार्थ: वर्गीय हित, साझा राजनीतिक कार्यक्रम र सही दिशा नै एकताको आधार हो।
भ्रम: व्यक्ति परिवर्तन नै समाधान हो।
यथार्थ: सही राजनीतिक रेखा, वैचारिक स्पष्टता र जनआधारित संगठन नै दीर्घकालीन समाधान हो।
भ्रम: व्यक्तिगत आक्रोश नै क्रान्तिकारी आलोचना हो।
यथार्थ: वैज्ञानिक, तथ्यपरक र वर्गीय विश्लेषणमा आधारित समीक्षा नै मार्क्सवादी आलोचना हो।
८. उपसंहार:
कम्युनिष्ट आन्दोलनको भविष्य व्यक्तिगत महत्त्वाकाङ्क्षा, भावनात्मक प्रतिक्रिया वा भाषिक आक्रामकताले निर्धारण गर्दैन। त्यसलाई वैज्ञानिक समाजवादप्रतिको प्रतिबद्धता, स्पष्ट वर्गीय दृष्टिकोण, जनतासँगको जीवन्त सम्बन्ध, सही राजनीतिक रेखा तथा सुदृढ संगठनात्मक संस्कृतिले निर्धारण गर्छ।
क्रान्तिकारी शब्दावलीको प्रयोग मात्र पर्याप्त हुँदैन; त्यसको वर्गीय सार पनि क्रान्तिकारी हुनुपर्छ। अन्यथा क्रान्तिको भाषा प्रयोग गर्दै व्यक्तिवाद, संकीर्णतावाद, यथास्थितिवाद र तदर्थवादलाई प्रवर्द्धन गर्ने प्रवृत्ति अन्ततः प्रतिक्रियावादी शक्तिकै हितमा पुग्न सक्छ।
सर्वहारा वर्गको सबैभन्दा शक्तिशाली हतियार कुनै व्यक्तिको महिमामण्डन वा अपमान होइन; बरु वैज्ञानिक विचारधारा, वर्गीय एकता, आत्मालोचना, जनवादी केन्द्रीयताको अभ्यास र जनमुक्तिको स्पष्ट राजनीतिक कार्यक्रम हो। यही नै मार्क्सवादको सार हो र यही नै कम्युनिष्ट आन्दोलनको स्थायी शक्ति पनि हो।
आजको आवश्यकता गैरमार्क्सवादी संकीर्णतावाद, यथास्थितिवाद, तदर्थवाद तथा व्यक्तिवादी सोचबाट मुक्त हुँदै सम्पूर्ण वामपन्थी तथा क्रान्तिकारी शक्तिहरूबीच वैचारिक स्पष्टता, न्यूनतम साझा कार्यक्रम र वर्गीय हितका आधारमा सहकार्य, संयुक्त संघर्ष तथा क्रान्तिकारी पार्टी एकीकरणको प्रक्रियालाई अगाडि बढाउनु हो। विचारमा स्पष्टता, संगठनमा एकता र संघर्षमा दृढता कायम गर्दै समाजवादी क्रान्तिको दिशामा अघि बढ्नु नै नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनको ऐतिहासिक जिम्मेवारी हो।
