- चेत बहादुर लामा-अध्यक्ष, एअनेशिसं, काभ्रे
आजको विश्व राजनीति एउटा ऐतिहासिक संक्रमणकालबाट गुज्रिरहेको छ। दोस्रो विश्वयुद्धपछि स्थापित र शीतयुद्धको अन्त्यपछि एकछत्र राज गरेको अमेरिकी ‘एकध्रुवीय वर्चस्व’ (Hegemony) अहिले गम्भीर संकटमा छ। दशकौँसम्म विश्व व्यवस्थाको नियन्त्रण र निर्देशन गर्दै आएको वासिङ्टनको प्रभाव घट्दो क्रममा छ भने विश्व शक्तिको केन्द्र बिस्तारै पूर्वतिर सर्दैछ।
१. हस्तक्षेपकारी कूटनीति र साखको संकट:
अमेरिकी वर्चस्व कमजोर हुनुको एउटा प्रमुख कारण उसको ‘हस्तक्षेपकारी चरित्र’ हो। साना र कमजोर राष्ट्रहरूलाई आफ्नो नीतिमा हिँडाउन सैन्य शक्ति, आर्थिक नाकाबन्दी र राजनीतिक दबाब दिने शैलीले अमेरिकालाई विश्व समुदायमा एक्ल्याउँदै लगेको छ।
इराक, लिबिया, अफगानिस्तान र सिरियामा लोकतन्त्रको नाममा गरिएका हस्तक्षेपहरूले ती देशमा शान्ति होइन, बरु अराजकता र अस्थिरता मात्रै निम्त्याए। पछिल्ला वर्षहरूमा भेनेजुएलादेखि मध्यपूर्वसम्मका घटनाक्रमले अमेरिकी नीति ‘अन्तर्राष्ट्रिय कानुन’ भन्दा ‘आफ्नो स्वार्थ’मा केन्द्रित रहेको पुष्टि गरेका छन्, जसले गर्दा अमेरिकाले नैतिक रूपमा नेतृत्व गर्ने क्षमता गुमाउँदै गएको छ।
२. आर्थिक गिरावट र ऋणको भारी:
कुनै पनि साम्राज्यको पतनको सुरुवात आर्थिक संकटबाट हुन्छ। सन् २०२६ सम्म आइपुग्दा अमेरिकाको राष्ट्रिय ऋण ३८ ट्रिलियन डलर नाघेको छ। यो तथ्याङ्क केवल अङ्क मात्र होइन, बरु अमेरिकी आर्थिक स्थायित्वमाथिको ठूलो ‘टाइम बम’ हो।
अमेरिकी नीति निर्माताहरूले नै यसलाई ‘खतराको सीमा’ भनेर स्वीकार गरिसकेका छन्। एकातिर आन्तरिक ऋणको भार र अर्कोतिर डलरको अन्तर्राष्ट्रिय एकाधिकार (De-dollarization) माथि सुरु भएको चुनौतीले अमेरिकाको विश्व आर्थिक नेतृत्वलाई कमजोर बनाउँदै लगेको छ।
३. बहुध्रुवीयता: नयाँ शक्तिको उदय
अहिले विश्व राजनीतिमा चीन, रूस, भारत र ‘ब्रिक्स’ (BRICS) राष्ट्रहरूको उदयले नयाँ समीकरण निर्माण गरेको छ। ‘ग्लोबल साउथ’का देशहरू अब पश्चिमको इसारामा चल्न तयार छैनन्।
बहुध्रुवीय विश्वको अवधारणा अब केवल बौद्धिक बहसको विषय रहेन, बरु यो व्यवहारिक यथार्थ बनिसकेको छ। वैकल्पिक व्यापार प्रणाली, क्षेत्रीय सहकार्य र नयाँ कूटनीतिक गठबन्धनहरूले अमेरिकी एकाधिकारलाई प्रत्यक्ष चुनौती दिइरहेका छन्। शक्तिको यो विकेन्द्रीकरणले विश्वलाई कुनै एक देशको सनकको भरमा चल्नबाट रोक्ने अपेक्षा गरिएको छ।
४. लोकतन्त्रको मुकुण्डो र वैचारिक संकट:
अमेरिकाले आफूलाई लोकतन्त्रको विश्वव्यापी मसिहा दाबी गरे पनि अन्तर्राष्ट्रिय सूचकांकहरूले विश्वभर लोकतान्त्रिक अभ्यास कमजोर हुँदै गएको देखाउँछन्। पूँजीवादी व्यवस्थाभित्रको संरचनात्मक संकट, बढ्दो आर्थिक असमानता र जलवायु परिवर्तनका मुद्दाहरूलाई सम्बोधन गर्न नसक्दा विश्वभर वैकल्पिक विचारधाराको खोजी सुरु भएको छ।
यद्यपि विश्व पूर्ण रूपमा समाजवादतर्फ नै मोडिएको भन्न हतार होला, तर पूँजीवादको विकल्प र नयाँ आर्थिक मोडेलको आवश्यकता भने टड्कारो बनेको छ। अन्तमा विश्व बैज्ञानिक समाजवादको बाटोमा नगई धरै छैन । २२औँ शताब्दीको विश्व प्रविधि, अन्तरिक्ष अनुसन्धान र न्यायपूर्ण आर्थिक वितरणले परिभाषित गर्नेछ, जहाँ एउटा मात्र शक्तिको अहंकार टिक्न सम्भव छैन।
उपसंहार:
अमेरिकी दादागिरीको क्षय हुनु भनेको केवल एउटा शक्तिको पतन मात्र होइन, बरु एउटा नयाँ र न्यायपूर्ण विश्व व्यवस्थाको प्रसव पीडा पनि हो। बहुध्रुवीय विश्व व्यवस्थाले साना र विकासोन्मुख राष्ट्रहरूलाई पनि आत्मसम्मानसहित आफ्नो अस्तित्व र विकासको बाटो रोज्ने अवसर प्रदान गर्दछ।
विश्व शान्ति, साझा समृद्धि र न्यायपूर्ण अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धका लागि ‘बहुध्रुवीयता’ अब रोजाइको विषय होइन, यो समयको अपरिहार्य आवश्यकता हो।
